Słowiańscy niewolnicy i słowiańskie tajfy


Amós Farrujia Coello

SŁOWIAŃSCY NIEWOLNICY I SŁOWIAŃSKIE TAJFY

 

[oryginalny tekst artykułu w języku hiszpańskim]

 

Sprzedaż niewolników w Al-Andalus jest nierozerwalnie związana z handlem, można wręcz stwierdzić, że niewolnicy byli jednym z produktów. Handel niewolnikami był czymś normalnym w czasach antycznych i takim pozostał także w Średniowieczu, przede wszystkim w świecie islamu. Na potwierdzenie tego mamy wiele przykładów, począwszy od niewolników służących w pałacu, przez niewolników w haremach aż po niewolników –żołnierzy, jak na przykład słynni janczarzy otomańscy w XVI wieku czy eskadry galer wprawiane w ruch siłą mięśni niewolników.

Poniższy tekst nastawiony jest przede wszystkim na przeanalizowanie handlu niewolnikami w Al-Andaluz w wiekach VIII-XII, w tym w szczególności, tam gdzie jest to możliwe, na niewolnikach pochodzenia słowiańskiego.

Do Al-Andalus sprowadzano wiele produktów z Europy Północnej, między innymi skóry, drewno, metal, broń i niewolników. Ten ostatni „produkt” był najważniejszy i najbardziej ceniony. Handel niewolnikami prowadzony był przede wszystkim przez kupców, zamieszkujących okolicę rzek Dunaju, Renu i Rodanu. To właśnie oni przywozili niewolników do takich miast jak Narbona czy Barcelona, którzy później z kolei byli przewożeni do Cordoby w celu kontynuowania procederu ich sprzedaży[1].

Początkowo niewolnicy kupowani byli głównie w celu spełniania wymagań i oczekiwań związanych z pracą na roli i w manufakturze. W miarę jednak jak rozwijało się społeczeństwo islamskie, specjalizował się również handel niewolnikami, a ich import miał także na celu zaopatrywanie muzułmańskich haremów (kobiety, eunuchowie i służba domowa) oraz dostarczanie żołnierzy do wojska kalifa. Wszyscy oni cieszyli się wysoką pozycją w społeczeństwie, w wielu przypadkach podobną do tej wolnych muzułmanów[2]

W literaturze wymienia się 3 podstawowe rodzaje niewolników, w zależności od pełnionych przez nich funkcji:

  1. Służący w pałacu (szefowie kuchni, poczty czy stajni), przede wszystkim eunuchowie, byli najwyżej cenieni. W najbardziej uprzywilejowanej pozycji byli ci, którzy należeli do służby królewskiej lub bogatej arystokracji.  Najczęściej rodzili się oni już niewolnikami lub byli sprzedawani jako dzieci i pochodzili z katolickich królestw europejskich. Po kilku pokoleniach ci niewolnicy, znani jako ‘saqaliba’, byli całkowicie zarabizowani oraz zislamizowani. To właśnie z nich składała się zwykle osobista gwardia króla. Oni też zajmowali najwyższe urzędy w pałacu. W krajach arabskich istniał zwyczaj nauczania dzieci monarchów razem z dziećmi niewolników czy jeńców.  Po upadku kalifatów niektórzy z nich rządzili taifami, w szczególności w strefie Lewantu, w Almerii, Walencji i na Balearach[3].
  2. Wykształcone niewolnice o jasnej cerze i blond włosach, wywodzące się z kręgów chrześcijańskich Europy Północnej i z orientu, osiągające wysokie ceny na rynkach Al-Andalus, będące w przyszłości częścią haremów kalifów i arystokratów[4].
  3. Niewolnicy-żołnierze wykorzystywani jako gwardia osobista kalifa. Należy tu podkreślić wzrost liczby niewolników pochodzenia europejskiego, odgrywających coraz większe znaczenie w Al-Andalus. Do takich należeli przede wszystkim wojownicy, ale także najemni Berberowie zatrudniani przez kalifów i emirów, którzy szybko zaczęli stanowić jądro arystokracji wojskowej z silnymi roszczeniami terytorialnymi za czasów Hishama II (976-1009), pod rządami Almanzora (940-1002)[5].

W X wieku niewolnicy płci męskiej zyskiwali coraz silniejszą pozycję w społeczeństwie nie tylko dzięki rosnącej ich liczbie, ale także z powodu przyznawania im przez kalifów wielu ważnych stanowisk administracyjnych i wojskowych, które wcześniej były zarezerwowane wyłącznie dla arabskich arystokratów. Służący kalifa dowodzeni byli przez dwóch niewolników nazywanych „grandes oficiales” i uważanych za kierowników otoczenia cywilnego i militarnego kalifa. Najemnikom i niewolnikom palatyńskim uda się ostatecznie, stając się coraz bardziej niezbędnymi, zastąpić dynastie rządzące[6].

Skoro mamy już wyjaśnioną typologię niewolników, wśród których byli także niewolnicy słowiańscy, warto rozpocząć analizę relacji między tymi niewolnikami oraz konfigurację tajf powstałych po rozpadzie kalifatu na początku XI wieku.

Królestwa tajf tworzone były przez bardzo wpływowe rodziny rządzące prowincjami należącymi wcześniej do kalifatu Kordoby. Jego rozpad przyczynił się do powstania wielu samodzielnych królestw (ich liczba sięgała 39), w przeważającej mierze małych i słabych.

W tym okresie zastąpione zostaną kalifaty Kordoby, które aż do ich zniesienia były proklamowane łącznie 13 razy. W pierwszych ich latach o władzę walczyło dwóch kalifów dynastii Umajidów, al-Mahdi oraz Suleyman al-Mustain. Gubernator prowincji „Marca Media”, generał pochodzenia słowiańskiego nazywany Wadith, wydał rozkaz zabójstwa al-Mahdiego. W roku 1011 również sam generał Wadith zostaje zamordowany. Instytucja kalifatu zostaje bez władzy, którą teraz przejmują przywódcy lokalni. Trzy zwaśnione i rywalizujące ze sobą grupy władzy to Andaluzyjczycy, Berberowie oraz Słowianie, a ich przywódcy zdobywają coraz większą autonomię na zajmowanych przez siebie terytoriach[7].

Najbardziej wpływowe osoby pochodzenia słowiańskiego, cieszące się przy tym dużym poparciem społecznym w ostatnim okresie trwania kalifatu, przejmowały stopniowo władzę w kolejnych regionach, do których należały Tortosa, Walencja, Jativa, Denia, Orihuela, Baleary oraz Almeria. Co ciekawe, przejęli oni władzę także w Badajoz, jednej z najwcześniej założonych tajf[8].

Na zakończenie chciałbym przedstawić najbardziej wpływowe dynastie słowiańskie, które założyły swoje tajfy. Takim przykładem jest rodzina Amiries, potomkowie Almanzora. Jej członkowie warci wymienienia to między innymi Abd al-Aziz b. Abd al-Rahman, król tajfy Walencja w latach 1021-1061 oraz jego syn, Abd al-Malik, rządzący w okresie od 1061 do 1065 roku. W roku 1085 dynastia ta ostatecznie straci swoje królestwo.

Wartym wymienienia przedstawicielem innej rodziny słowiańskiej był Muyahid (Abu) I-Yais, znany w źródłach chrześcijańskich jako Musett lub Mugeto, uwolniony przez Abd al-Rahmana, syna Almanzora. Wykorzystał on walki wewnętrzne sprowokowane upadkiem Hisama II aby stworzyć niezależne tajfy – Denia w roku 1013, a rok później także Baleary. To właśnie te terytoria wykorzystał jako bazę wyjściową w 1015 roku do ataku na Cerdenę, jednak został pokonany. Muyahid był wielkim mecenasem, a na jego dworze mieszkało wielu najznakomitszych mędrców ówczesnej epoki[9].

 

 BIBLIOGRAFIA

CABRERA MUNOZ, Emilio, La explotación de los reinos de taifas, w: Historia de Espana. Edad Media, Vicente Angel Alvarez Valenzuela (red.), Barcelona, wyd. Ariel, 2005.

DAMIAN CANO, Pedro, Al-Andalus. El Islam y los pueblos ibericos, Madrid, wyd. Silex. Serie Historica, 2004.

 LUIS MARTIN, Jose, La Peninsula en la Edad Media, Barcelona, wyd. Teide, 1993.

VEAS ARTESEROS, Francisco de Asis, La civilización andalusi, w: Historia de Espana. Edad Media, Vicente Angel Alvarez Valenzuela (red.), Barcelona, wyd. Ariel, 2005.

 



[1] Francisco de Asis Veas Arteseros, La civilización andalusi , w: Vicente Angel Alvarez Valenzuela (red.), Historia de Espana. Edad Media, wyd. Ariel, Barcelona 2005, s. 210.

[2] Jose Luis Martin, La Peninsula en la Edad Media, wyd. Teide, Barcelona 1993, s. 266.

[3] Pedro Damian Cano, Al.-Andalus. El Islam y los pueblos ibericos, Serie Historica. Wyd. Silex, Madrid 2004, s. 66.

[4] Francisco de Asis Veas Arteseros, op. cit., s. 210.

[5] Ibidem, p. 190.

[6] Jose Luis Martin, op. cit., s. 266-267.

[7] Pedro Damian Cano, op. cit., s. 36.

[8] Emilio Cabrera Munoz, La explotación de los reinos de taifas, w: Vicente Angel Alvarez Valenzuela (red.) Historia de Espana. Edad Media wyd. Ariel, Barcelona 2005, s. 280.

[9] Historia de Espana. s. 461.

 

Opublikowano 11-10-2013