Gen. Tadeusz Kutrzeba

Kapitan Władysław Raginis

Gen. Wacław Stachiewicz

PZL P-37 Łoś

Gen. Władysław Bortnowski

Agresja Niemiec na Polskę w roku 1939

Kampania Wrześniowa 1939


 1.09.

Armia niemiecka bez wypowiedzenia wojny przekroczyła granicę II RP. Atak III Rzeszy na terytorium Polski nosił kryptonim „Fall Weiss” i zakładał równoczesne uderzenie jednostek niemieckich oraz wspierających je jednostek słowackich na całej długości granicy polsko-niemieckiej i polsko-słowackiej wynoszącej łącznie ok. 1600 km. Siły niemieckie wynosiły 48 dywizji piechoty, 6 dywizji pancernych, 4 dywizje piechoty zmotoryzowanej, 4 dywizje lekkie, 2 brygady piechoty, 1 brygada górska, 1 brygada kawalerii, 10 tys. dział, 2,7 tys. czołgów, 1,3 tys. samolotów myśliwskich i bombowych, 2 pancerniki, 10 niszczycieli i 10 okrętów podwodnych, co dawało ok. 1,8 mln żołnierzy w tym ok. 200 tys. w Luftwaffe i 50 tys. w Kriegsmarine. Wojsko słowackie zaangażowało 4 dywizje piechoty i 3 dywizjony sił powietrznych, łącznie ok. 50 tys. żołnierzy. Polska mogła przeciwstawić agresorom 41 dywizji piechoty (w tym 2 improwizowane), 12 brygad kawalerii (w tym 1 improwizowana), 2 brygady zmotoryzowane, 3 brygady górskie, 3 bataliony czołgów lekkich, 14 brygad Obrony Narodowej wraz z samodzielnymi batalionami ON), 4,3 tys. dział, 880 czołgów, 400 samolotów, 1 niszczyciel, 1 stawiacz min, 6 trałowców, 5 okrętów podwodnych oraz Legion Czesko-Słowacki liczący 1000 żołnierzy i 190 pilotów łącznie siły polskie wynosiły ok. 1 mln żołnierzy.

 

O godz. 4.40 bombowce nurkujące Luftwaffe Junkers Ju 87 bombardują pograniczne polskie miasto Wieluń, podczas nalotów zniszczeniu uległo 75% zabudowy miejskiej Straty w ludziach szacuje się na 1,2-2 tys., choć zidentyfikowano jedynie 89 osób. Zdarzenie to było pierwszym epizodem II wojny światowej i początkiem tzw. kampanii wrześniowej w Polsce.

O godz. 4.45 niemiecki pancernik Schleswig-Holstein otworzył ogień do polskiej Wojskowej Składnicy Tranzytowej na Westerplatte pod dowództwem mjr Henryka Sucharskiego. Załoga składnicy liczyła ok. 205-225 osób.

Równo z atakiem na Westerplatte nastąpiło zaatakowanie poczty polskiej w Gdańsku przez siły SS, SA i policji gdańskiej. Poczta poddaje się tego samego dnia o 19.00.

Hel i Gdynia odpierają ataki, obroną wybrzeża dowodzi płk Stanisław Dąbek.

W bitwie pod Krojantami 18 Pułk Ułanów Pomorskich pod dowództwem płk. Kazimierza Mastalerza (część Armii „Pomorze” dowodzonej przez gen. Władysława Bortnowskiego) opóźnił działania 20 Dywizji Zmotoryzowanej pod dowództwem gen. por. Maximiliana Schwandnera (Dywizja wchodziła w skład Grupy Armii Północ).

Na południowym odcinku frontu Wołyńska Brygada Kawalerii pod dowództwem płk. dypl. Juliana Filipowicza (cześć Armii „Łódź” gen. Juliusza Rómmla) starła się pod Mokrą z 4 Dywizją Pancerną gen. Georga-Hansa Reinharda (część Grupy Armii Południe gen. Gerda von Rundstedta) wspieraną przez Luftwaffe. W wyniku walk Niemcy stracili ok. 100 pojazdów, a brygada Filipowicza odniosła ciężkie straty i wycofała się razem z resztą Armii „Łódź” za linię Warty.

1 Dywizja piechoty armii słowackiej pod dowództwem ppłk Jána Imro zajmuje tzw. Polski Spisz, Zakopane i Nowy Targ.

 

1-3.09.

Walki rozgrywające się między 1 a 3 września noszą miano „bitwy granicznej”.

10 Brygada Kawalerii dowodzona przez płk Stanisława Maczka walczy pod Jordanowem z XVIII Korpusem Pancernym gen. Eugena Beyera. Niemcy tracą ok. 50 czołgów.

 

1-4.09.

Armia „Modlin” pod dowództwem gen. Emila Krukowicza-Przedrzymirskiego po przegranej bitwie pod Mławą z 3 Armią pod dowództwem gen. Georga von Küchlera wycofała się na linię Wisły i Narwi.

 

2.09.

Armia Pomorze zostaje pokonana przez XIX Korpus Pancerny gen. Heinza Guderiana.

 

3.09.

Gen. Bortnowski rozpoczyna wycofywanie Armii „Pomorze” w kierunku południowym. Działanie to ma zapobiec okrążeniu przez jednostki 3 i 4 Armii Grupy Armii Północ.

Armia Kraków, dowodzona przez gen. Antoniego Szyllinga, utrzymuje pozycje w rejonie Krakowa i Górnego Śląska, broniąc się przed atakami w Żywcu i Bielsko-Białej. Trwają walki z dywizjami słowackimi, które zajmowały Spisz i Orawę. Skoordynowane ataki niemieckie na Pszczynę i Katowice powodują odwrót Armii „Kraków” ze Śląska. Niemcy wkraczają do Częstochowy.

Rządy Francji i Wielkiej Brytanii wypowiadają wojnę III Rzeszy, jednakże nie podejmują działań zbrojnych.

 

3-4.09.

Wycofująca się Armia „Pomorze” została ostrzelana w Bydgoszczy przez niemieckich dywersantów. Została podjęta akcja odwetowa podczas której schwytano ok. 600 Niemców, zginęło ok. 100 Niemców i ok. 30 żołnierzy polskich. Wieczorem 3 września rozpoczęła się ewakuacja Armii i wypuszczono więźniów. Z powodu dalszych niepokojów akcja została ponowiona.

 

3-5.09.

Odcięta od głównych sił 9 Dywizja Piechoty utrzymuje pozycje między Bydgoszczą a Chojnicami, odpierając ataki trzech dywizji niemieckich.

 

4.09.

Niemcy zdobywają Kalisz.

Upada ostatni punkt obrony Katowic, wieża spadochronowa. Wehrmacht pacyfikuje miasto, następują egzekucje polskich harcerzy, powstańców śląskich i miejscowej ludności. Ginie ok. 860 osób.

 

5.09.

Ustąpienie Armii „Kraków” ze Śląska umożliwia 10 Armii gen. Waltera von Reichenau (Grupa Armii Południe) uderzenie na formującą się odwodową Armię „Prusy” pod dowództwem gen. Stefana Dęba-Biernackiego.

123 Pułk Wehrmachtu wkracza do Bydgoszczy. Za pomoc w stłumieniu dywersji niemieckiej z 3 i 4 września zostało straconych ok. 600-800 Polaków. W ciągu czterech miesięcy liczba ofiar egzekucji wzrośnie do ok. 5 tys. osób, z czego ok. 1,5-2 tys. z samego miasta.

 

6.09.

Armia niemiecka wkracza do Krakowa, Kielc i Nowego Sącza.

Grupa północna Armii „Prusy” po przegranych bitwach pod Piotrkowem Trybunalskim i Tomaszowem Mazowieckim wycofuje się na prawy brzeg Wisły.

 

7.09.

O 10.15 poddaje się załoga Westerplatte. W wyniku walk zginęło 15 obrońców, a ok. 50 zostało rannych. Straty niemieckie szacuje się na ok. 300-400 zabitych i rannych.

Następuje ewakuacja rządu z prezydentem Ignacym Mościckim i sztabu dowodzenia ze stolicy do Brześcia n. Bugiem.

Tego samego dnia marszałek Edward Rydz-Śmigły wydaje rozkaz generalnego odwrotu za linię Wisły i Sanu, aby wcielić w życie koncepcję przedmościa rumuńskiego, czyli oparcia obrony o granicę z ZSRR i Rumunią.

 

8.09.

Rozpoczyna się oblężenie Warszawy. Miasto atakuje XVI Korpus Armijny 10 Armii dowodzony przez gen. Ericha Höpnera. Jednocześnie XXII Korpus Armijny odcina od brodów na Sanie wycofującą się w kierunku Lublina Armię „Kraków”, co zmusza dowództwo polskie do wycofania się w kierunku granicy z Rumunią. Zostają powołane nowe jednostki polskie do obrony stolicy i środkowego biegu Wisły, Armie „Warszawa” (dowódca gen. Juliusz Rómmel) i „Lublin” (dowódca gen. Tadeusz Piskor).

Na północy kraju jednostki Grupy Operacyjnej Północ przełamują opór Armii „Modlin” i Samodzielnej Grupy Operacyjnej Narew; ofensywę niemiecką zatrzymuje zorganizowanie obrony Wizny pod dowództwem kpt. Władysława Raginisa, która utrzymała się trzy dni. Z powodu wycofywania się sił polskich na wschód niemieckie Naczelne Dowództwo Wojsk Lądowych wydało rozkazy odcięcia wojsk polskich od przepraw na Bugu i dróg do Rumunii, w tym celu część sił niemieckich ruszyła na Lwów.

 

8-9.09.

Grupa południowa Armii „Prusy” w wyniku bitwy pod Iłżą została okrążona i odcięta od reszty polskich wojsk, a następnie zniszczona. Również Armia „Łódź” musiała ustąpić przed naporem 8 Armii gen. Johannesa Blaskowitza i wycofać się za linię Warty.

 

9.09.

Zdobycie Redy przez Niemców. Na wybrzeżu wciąż walczy Gdynia i Hel.

 

9-10.09.

Wykorzystując skupienie armii niemieckich na pościgu za wycofującymi się jednostkami polskimi, gen. Tadeusz Kutrzeba zdecydował się zaatakować wojska niemieckie zmierzające w stronę Warszawy. Dysponując połączonymi siłami Armii „Poznań” i Armii „Pomorze” w nocy z 9 na 10 września, wydał bitwę 8 i 10 Armii niemieckiej Grupy Armii Południe. Bitwaznana jako bitwa nad Bzurą ostatecznie zakończyła się 18 września klęską armii Kutrzeby, która zaczęła wycofywać się w stronę stolicy. Niedobitki jego armii schroniły się w Puszczy Kampinoskiej.

 

10.09.

Niemcy wkraczają do Poznania.

Kapitulacja obrońców Wizny. Do niewoli niemieckiej trafiło ok. 40 żołnierzy. Kpt. Raginis popełnia samobójstwo rozrywając się granatem.

 

10-11.09.

10 Brygada Kawalerii płk Maczka wspomaga gen. Wacława Scaevolę-Wieczorkiewicza w fortyfikowaniu obrony na linii Sanu. Ataki niemieckie 10 września zostają odparte przez 10 Brygadę, lecz broniący Jarosławia płk Jan Wójcik ulega 2 Dywizji Pancernej gen. Rudolfa Veiela. Armie polskie odrywają się od Niemców i przekraczają San.

 

11.09.

Pod obleganą Warszawę przybywa Adolf Hitler.

 

12.09.

Grupa Szybka armii słowackiej zajmuje Sanok.

98 Pułk Strzelców Górskich płk Ferdinanda Schörnera i 1. Dywizji Górskiej gen. mjr. Ludwika Küblera rozpoczynają oblężenie Lwowa.

P.o. dowódcy Lądowej Obrony Wybrzeża płk Stanisław Dąbek wycofuje oddziały z Gdyni na Kępę Oksywską.

Adolf Hitler zwołał konferencję z Jełowej z udziałem Joachima von Ribbentropa, gen. Wilhelm Keitla, adm. Wilhelma Canarisa i płk Erwina Lahousena. Przedmiotem dyskusji była przyszłość ziem polskich. Gen. Keitel przedstawił trzy propozycje. Po pierwsze, przyszła granica niemiecko-radziecka ma pozostać niezmieniona w stosunku do paktu Ribbentrop-Mołotow. Po drugie, należy rozważyć stworzenie na ziemiach polskich państwa ukraińskiego. Taka operacja zakładałaby uprzednią zgodę ZSRR. Ostatnią propozycją jest oddanie przez Niemcy Wileńszczyzny Litwie. Ostatecznie, pomysły Keitla nie zostały zrealizowane.

 

13.09.

Grupa Operacyjna Kawalerii pod dowództwem gen Władysława Andersa wydaje pod Mińskiem Mazowieckim bitwę 3 Armii gen. Georga von Küchlera. Celem natarcia było przebicie się do Armii „Modlin”, jednakże atak zostaje odparty przez Niemców.

 

14.09.

Niemcy zajmują niebronioną Gdynię.

Zaciśnięcie się pierścienia oblężenia wokół Warszawy. Wehrmacht rozpoczyna ostrzał artyleryjski miasta. Tego samego dnia 3 Armia Grupy Armii Północ dociera do Brześcia n. Bugiem.

 

16.09.

XIX Korpus Armijny Grupy Armii Północ, który wraz z XXII Korpusem Pancernym Grupy Operacyjnej Południe blokował siły polskie znajdujące się między Wisłą i Bugiem, dociera do Chełma.

 

17.09.

O godz. 3.00 zastępca Ludowego Komisarza Spraw Zagranicznych Władimira Potiomkina przekazuje ambasadorowi II RP w Moskwie Wacławowi Grzybowskiemu, notę dyplomatyczną stwierdzającą rozpad państwa polskiego i potrzebę ochrony ludności białoruskiej i ukraińskiej. ZSRR odrzuca wszystkie wcześniejsze układy i ustalenia polsko-radzieckie, uznając II RP za państwo nieistniejące. W chwili wręczania noty (której Grzybowski nie przyjął) wschodnią granicę Polski przekracza 9 korpusów i 1 dywizja piechoty, 4 lub 5 korpusów i 1 dywizja kawalerii, 2 korpusy i 12 brygad czołgów Armii Czerwonej. W sumie ok. 620 tys. żołnierzy; 4,7 tys. czołgów i 3,3 tys. samolotów. W obliczu agresji radzieckiej marszałek Edward Rydz-Śmigły wydaje w Kolomyi dyrektywę nakazującą nie walczyć z Sowietami i wycofywać się na Węgry i Rumunię. Sam wraz władzami polskimi przekracza granicę z Rumunią i zostaje internowany. Zostaje ewakuowanych do Rumunii 30 tys., a na Węgry 40 tys. żołnierzy.

 

17-22.09.

Zorganizowana w dwa fronty Armia Czerwona rozpoczęła ofensywę zajmując do 22. września Wilno, Grodno i Brześć n. Bugiem (Front Białoruski). Ponadto, postępy armii radzieckiej były opóźniane przez potyczki z jednostkami Korpusu Ochrony Pogranicza, Brygady Rezerwowej Kawalerii Wołkowysk i Samodzielnej Grupy Operacyjna „Polesie”.

 

17-26.09.

Atak radziecki na Polskę przeniósł ciężar walk polsko-niemieckich na Armię „Lublin”. Pomiędzy 17 a 26 września miały miejsce dwie bitwy pod Tomaszowem Lubelskim, mające na celu przebicie się w kierunku Lwowa. Pierwsza trwała od 17 do 20 września i pomimo początkowego opanowania miasta przez Armię „Lublin” wobec braku zaopatrzenia gen. Tadeusz Piskor poddał się z armią wojskom niemieckim.

 

18.09.

Władze polskie w Rumunii zostają internowane.

 

18-19.09.

Trwa obrona Wilna przed Armią Czerwoną. Pomimo rozkazu naczelnego wodza mieszkańcy Wilna organizują obronę miasta pod dowództwem płk Jarosława Okulicza-Kozaryna. Obrona składa się z 3 batalionów marszowych 1 Dywizji Piechoty Legionów, 3 batalionów Pułku KOP „Wilno”, batalionu spieszonego Ośrodka Zapasowego Wileńskiej Brygady Kawalerii, batalionu wartowniczego oraz batalionu studenckiego i zbiorczego. Armia Czerwona przeciwstawia obrońcom 24 Dywizję Kawalerii oraz 22 i 25 Brygadę Pancerną kierowane przez dowódcę brygady Piotra Achlustina i 36 Dywizję Kawalerii wraz z 6 Brygadą Pancerną pod wodzą dowódcy brygady Siemiona Zybina.

 

19.09.

Adolf Hitler wizytuje Gdańsk.

 

O 17.00 kapituluje Kępa Oksywska. Płk Dąbek popełnia samobójstwo strzałem z pistoletu.

Po zdobyciu Wilna wojska radzieckie wkraczają do Stanisławowa, Lidy, Nowogródka i Łucka.

 

20-22.09.

Grodno dowodzone przez gen. Wacława Jana Przeździeckiego odpiera ataki Armii Czerwonej. Po stronie polskiej walczy ok. 2-2,5 tys. obrońców zaimprowizowanych z żołnierzy piechoty, żandarmerii i policji. Strona radziecka dysponuje trzema jednostkami: XV Korpusem Pancernym, VI Korpusem Kawalerii i 21 Brygadą Czołgów Ciężkich z Grupy Konno-Zmechanizowanej dowodzonymi przez dowódcę korpusu Iwana Wasiljewicza Bołdina.

 

20-26.09.

Druga próba podjęta przez siły gen. Stefana Dęba-Biernackiego również zakończyła się klęską wojsk polskich, generał podjął decyzję o kapitulacji, którą złożył armii niemieckiej gen. Emil Krukowicz-Przedrzymirski. Grupa Armii gen. Kazimierza Sosnkowskiego staczając walki w lasach janowskich zdołała za to przebić się w pobliże obleganego Lwowa, jednakże została odparta 20 września przez Wehrmacht.

 

22.09.

Gen. Władysław Langer poddaje Lwów Armii Czerwonej. Na mocy układu z Sowietami polscy oficerowie po kapitulacji mieli zachować wolność osobistą, jednakże w pobliskich Winnikach zostali wzięci do niewoli przez eskortujących ich żołnierzy radzieckich.

Po poddaniu się Lwowa gen Sosnkowski dzieli swoje siły na małe grupy, które miały za zadania przedostać się na Węgry, dowódca podążył za nimi.

 

23-25.09.

Pod Krasnobrodem doszło do bitwy kawaleryjskiej. 25 i 27 Pułk Ułanów starł się z 17 Pułkiem Rajtarów. W wyniku użycia przez Niemców broni maszynowej zginął dowódca 27 Pułku por. Tadeusz Gerlecki. Kolejne dwa dni były próbą wyrwania się z okrążenia niemieckiego. Ostatecznie, Polacy skapitulowali 25 września we wsi Szopowe. Część żołnierzy, która wyrwała się z okrążenie wzięła udział w bitwie pod Tomaszowem Lubelskim.

 

28.09.

Nastąpiła kapitulacja Warszawy. Stronę polską reprezentuje gen. Tadeusz Kutrzeba, armię niemiecką gen. Johannes Blaskowitz. Wedle ustaleń do niewoli niemieckiej mieli trafić wyłącznie oficerowie wojska polskiego, jednakże ostatecznie do niewoli poszło ok. 120-140 tys. żołnierzy.

Podczas obrony Warszawy poległo ok. 10 tys. cywili i 2 tys. żołnierzy, ponadto zniszczony został Zamek Królewski oraz ok. 10 % całej zabudowy miasta.

 

28-29.09.

Gen. Wilhelm Orlik-Rückemann dowodzący grupą KOP pokonał w bitwie pod Szackiem 52 Dywizję Strzelecką Armii Czerwonej pod dowództwem płk. Iwana Russijanowa. W tym samym czasie SGO „Polesie” pokonała Armię Czerwoną pod Jabłonią i Milanowem.

 

29.09.

Gen. Wiktor Thommée poddał Twierdze Modlin. W Twierdzy panowały ciężkie warunki spowodowane niedoborem lekarstw, żywności i amunicji. Dodatkowym przyczyną poddania się była wcześniejsza kapitulacja Warszawy.

 

2.10.

O 10.00 Niemcy wkroczyli na Hel. Poprzedniego dnia nastąpił akt kapitulacji sił polskich pod dowództwem kontradm. Włodzimierza Steyera.

 

2-6.10.

Toczy się starcie pod Kockiem pomiędzy SGO „Polesie” gen. Franciszka Kleeberga, a XIV Korpusem Zmotoryzowanym gen. Gustava von Wietersheima. Bitwa pod Kockiem była ostatnim większym starciem kampanii wrześniowej.