Marszałek Edward Rydz-Śmigły

Felicjan Sławoj Składkowski

Eugeniusz Kwiatkowski

Józef Beck i Joachim von Ribbentrop

Polska w latach 1926-1939

Autorytarne rządy sanacji

 

 

1926

 

12.05.

Wypadki majowe” w Warszawie. J. Piłsudski na czele zamachu stanu dokonanego przez wierne mu wojska. O godzinie 16.30 – spotkanie na Moście Poniatowskiego z prezydentem Wojciechowskim. Nie doszło do porozumienia. Początek walk w Warszawie.

 

13.05.

Walki uliczne w Warszawie. PPS wspiera Piłsudskiego, także KPP. Wezwanie KPP do strajku powszechnego. Generałowie W. Sikorski, T. Rozwadowski, W. Anders, W. Zagórski – po stronie legalnej władzy. K. Sosnkowski, rozdarty, próbuje popełnić samobójstwo w Poznaniu po wysłaniu posiłków dla rządu.

 

14.05.

Atak wojsk Piłsudskiego na Belweder. Prezydent i rząd przenoszą się do Wilanowa. O godzinie 17.00 Belweder został opanowany. Dymisja rządu na ręce prezydenta. O północy prezydent Wojciechowski składa urząd na ręce marszałka Sejmu M. Rataja.

 

15.05.

Tymczasowym prezydentem M. Rataj. Premierem Kazimierz Bartel, piłsudczyk. Piłsudski – min. spraw wojskowych. Bilans walk: ponad 300 zabitych, około 1000 rannych.

 

21.05.

Generałowie B. Jaźwiński, J. Malczewski, T. Rozwadowski i W. Zagórski w więzieniu. Witos wraca na wieś pod Tarnów, Wojciechowski wycofuje się z polityki.

 

22.05.

Rozkaz Piłsudskiego do armii tłumaczący motywy zamachu: musiał to zrobić, by opanować chaos i anarchię niszczące Polskę. Chodziło też o odrodzenie moralne – itp. hasła.

 

31.05.

Zgromadzenie Narodowe (Sejm i Senat) – 2 kandydatury na prezydenta, Adolf Bniński (endecja), J. Piłsudski (lewica). Piłsudski – 292 głosy, Bniński – 193 (centrum podzieliło swe głosy). Piłsudski nie przyjął wyboru. Proponuje Ignacego Mościckiego.

 

1.06.

I. Mościcki prezydentem wybranym przez ZN.

 

4.06.

Dymisja przejściowego rządu Bartla i zaprzysiężenie prezydenta Mościckiego.

 

8.06.

K. Bartel znów premierem. Min. przemysłu i handlu – Eugeniusz Kwiatkowski.

 

24.06.

Prymasem August Hlond. Powołanie PWPW – Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych.

 

04.07.

Zjazd ziemiaństwa w Wilnie. Książę Eustachy Sapieha popiera Piłsudskiego. Hasło „sanacji” – uzdrowienia życia publicznego w Polsce. Pojęcie to – sanacja, rządy sanacji, obóz sanacji – obejmie z czasem całe ostatnie 13-lecie historii II RP, lata 1926-1939.

 

02.08.

Poprawka Sejmu do Konstytucji marcowej z 1921 r., tzw. nowela sierpniowa. Wzmocnienie władzy prezydenta – prawo przedterminowego rozwiązania Sejmu i Senatu, wydawania rozporządzeń z mocą ustawy między sesjami parlamentu. Ograniczenie możliwości nagłej zmiany rządu (zmora lat 1918 -1926) – zasada głosowania: votum nieufności dopiero na kolejnym posiedzeniu po jego zgłoszeniu.

 

06.08.

Powołanie GISZ (Generalny Inspektorat Sił Zbrojnych) i Komitet Obrony Państwa.

 

28.08.

Józef Piłsudski szefem GISZ.

 

16.09.

Polska tzw. półstałym członkiem Rady Ligi Narodów (prawo reelekcji po 3 latach).

 

26.09.

Powstają PKP (Polskie Koleje Państwowe) na mocy rozporządzenia prezydenta I. Mościckiego. Ponad 200 tys. zatrudnionych, największy pracodawca. Do 1939 r. zbudowano ponad 1700 km nowych linii, zelektryfikowano ok. 150 km dwutorowych, w tym np. nowoczesną linię podmiejską Warszawa-Otwock (1936). Przedwojenne PKP słynęły z punktualności i dobrej organizacji.

 

30.09.

Pobicie przez grupę oficerów-piłsudczyków posła endecji Jerzego Zdziechowskiego, b. mini. skarbu – za krytykę reform wojskowych Marszałka. To symbol nowych metod.

 

02.10.

Piłsudski premierem. MSW – gen. Felicjan Sławoj-Składkowski.

 

25.10.

Nieśwież. W zamku Radziwiłłów Piłsudski spotyka się z arystokracją.

 

04.11.

Dekret tzw. prasowy – o karach za zniewagę władzy. Umacnianie autorytarnych rządów sanacji.

 

10.11.

PPS odwraca się od Piłsudskiego, krytykuje antydemokratyczne zmiany. Także KPP.

 

19-20.11.

Zjazd UNDO (Ukraińskie Narodowo-Demokratyczne Zjednoczenie) neguje przynależność do Polski ziem zachodnioukraińskich, hasło niepodległej Ukrainy.

 

04.12.

Poznań. Deklaracja ideowa endeckiego OWP (Obóz Wielkiej Polski). Roman Dmowski na czele.

 

11.12.

Sejm obalił dekret prasowy z 4.11.

 

18.12.

Gdynia. Oddanie pierwszego nabrzeża portowego.

 

1927

 

14-17.01.

Aresztowanie 5 posłów Białoruskiej Robotniczo-Włościańskiej „Hromady” pod zarzutem współpracy z ZSRR na szkodę Polski. 4.02. Początek procesu. 21.03 delegalizacja „Hromady” i rozwiązanie NPCh (Niezależna Partia Chłopska).

 

24.05.

Rozporządzenie prezydenta z mocą ustawy O prawie prasowym. Kary aresztu za „przestępstwa” prasowe ograniczają drastycznie wolność słowa.

 

06.08.

Tajemnicze zaginięcie gen. W. Zagórskiego, zwolnionego z więzienia wroga Piłsudskiego. Los generała nie został wyjaśniony.

 

19.09.

Sejm uchyla dekret prasowy z 24.05. Rząd jednak blokuje umieszczenie uchwały w Dzienniku Ustaw.

 

01.10.

Otwarcie Stadionu Śląskiego w Królewskiej Hucie (Chorzów).

 

Październik.

Pożyczka dla Polski w bankach zagranicznych, 62 mln dol. I 2 mln funtów. Kurs złotego 8,90 za 1 dol.

 

18.10.

Nota litewska w Lidze Narodów. Oskarżenie Polski o szykanowanie mniejszości litewskiej.

 

31.10.

Premier Bartel kolejny raz odracza sesję Sejmu o 30 dni. Protesty.

 

12.11.

Teatr rewiowy „Nowe Perskie Oko” (od marca 1928 „Morskie Oko”) zaczyna działalność w Warszawie.

 

19-28.11.

Sprawa W. Korfantego przed Sądem Marszałkowskim. Piłsudczycy oskarżają go o nadużycia podatkowe (subwencje od Górnośląskiego Związku Górniczo-Hutniczego), ale chodzi w istocie o konflikt polityczny.

 

28.11.

Rozwiązanie Sejmu i Senatu I kadencji, wybory wyznaczone na 4 i 11.03.1928 r.

 

01.12.

Spółka EKD (Elektryczne Koleje Dojazdowe) powstała w 1922 r. oddaje linię kolejową Warszawa-Grodzisk Maz. (32 km).

 

13.12.

Prezydent rozporządzeniem ustala nowy kształt Orła Białego w koronie.

 

27.12.

Protokół polsko-sowiecki w Moskwie o wymianie więźniów politycznych (9 komunistów do ZSRR, 32 Polaków wraca do Polski).

 

1928

 

19.01.

Deklaracja BBWR (Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem). Hasła silnej władzy wykonawczej, naprawy gospodarki, walki z „partyjniactwem” i obcą agenturą. Był to blok wyborczy stronników Józefa Piłsudskiego. Na czele Walery Sławek.

 

24.01.

Na liście wyborczej BBWR (nr 1, tzw. jedynka) – m.in. W. Sławek, K. Bartel, książę Janusz Radziwiłł i Eugeniusz Kwiatkowski. Do walki o mandaty stają też endecja (SK-N, Stronnictwo Katolicko-Narodowe) i monarchiści na prawicy, PSL „Piast” W. Witosa z chadecją w centrum oraz PPS i PSL „Wyzwolenie” na lewicy, a także blok mniejszości narodowych.

 

23.02 – 22.05.

Proces białoruskiej „Hromady” w Wilnie. Większość oskarżonych skazana na długoletnie więzienie za „działalność antypaństwową” (w tym współpracę z sowieckimi agenturami KPZB i KPZU – Komunistycznymi Partiami Zachodniej Białorusi i Zach. Ukrainy).

 

04.03.

Wybory do Sejmu II kadencji. Frekwencja: 78% uprawnionych. 29% BBWR, 9% endecja, 12% PSL „Piast” z chadecją i NPR (Niezależna Partia Robotnicza), ponad 14% PPS, ponad 9% PSL „Wyzwolenie”, 6% Stronnictwo Chłopskie, 17% blok mniejszości narodowych, 4% KPP. Brak bezwzględnej większości dla BBWR.

 

11.03.

Wybory do Senatu. BBWR 41%, mniejszości ponad 20%, lewica 20%, centrum 11%, endecja 8%.

 

19.03.

Dymisja gen. Władysława Sikorskiego, dowódcy Okręgu Korpusu we Lwowie.

 

27.03.

Posiedzenie Sejmu i Senatu II kadencji. Marszałek Sejmu I. Daszyński z PPS, Senatu – Juliusz Szymański z BBWR. Na polecenie premiera min. MSW F. Sławoj-Składkowski usuwa z sali, przy pomocy policji, posłów KPP protestujących przeciw rządom sanacji.

 

27.06.

Czwarty rząd Kazimierza Bartla.

 

29.06.

Rozproszona endecja staraniem Romana Dmowskiego tworzy jednolite SN – Stronnictwo Narodowe.

 

28.07 – 12.08.

IX Olimpiada w Amsterdamie. Złoty medal Haliny Konopackiej w rzucie dyskiem.

 

27.08.

Tzw. pakt Brianda-Kelloga (od nazwisk inicjatorów) w Paryżu. Wyrzekano się prowadzenia wojen „jako narzędzia polityki międzynarodowej we wzajemnych stosunkach”. Wśród sygnatariuszy Niemcy, Japonia i faszystowskie już wówczas Włochy oraz m.in. Francja, W. Brytania, USA i Polska. 6.09. Do paktu przystąpił stalinowski ZSRR.

 

17.10.

Z PPS wyodrębnia się d. Frakcja Rewolucyjna, zwolennicy Marszałka (Rajmund Jaworowski prezesem).

 

01-04.11.

XXI kongres PPS w Dąbrowie Górniczej. Przeciw sanacji. Hasła współpracy z lewicą chłopską i lewicą mniejszości narodowych.

 

14.11.

W Sejmie – Komisja Porozumiewawcza Stronnictw Lewicowych dla Obrony Republiki Demokratycznej (PPS, PSL „Wyzwolenie”, Sch).

 

27.12.

Powstaje spółka Linie Lotnicze „Lot” (86% kapitału skarb państwa). 5 linii krajowych (Warszawa – Gdańsk, Warszawa – Lwów, Warszawa – Poznań, Warszawa – Katowice – Kraków) 1 zagraniczna (Warszawa – Brno – Wiedeń). Do 1939 PLL „Lot” także linie do Berlina, Aten, Kopenhagi, Rzymu (z Gdyni) oraz Budapeszt – Belgrad i Helsinki – Bejrut. Stan floty przed 1939: 26 samolotów, w tym 18 pasażerskich.

 

1929

 

27.01 – 3.02.

Wiedeń. Powołanie OUN (Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów), na czele Jewhen Konowalec. Cele: walka o niepodległość Ukrainy, także metodami terrorystycznymi (zamachy).

 

06.02.

BBWR – projekt zmiany konstytucji. Głosowanie powszechne – wybór prezydenta. Prezydent z prawem ustawodawczym. Mianuje i odwołuje premiera i ministrów. Zawiera i ratyfikuje umowy międzynarodowe. Władza prezydenta ma być bardzo poszerzona.

 

13.02.

Na Śląsku policja aresztowała Ottona Ulitza, przywódcę Volksbundu, pod zarzutem działalności antypaństwowej.

 

Kwiecień.

W związku z postawieniem przez Sejm ministra skarbu Gabriela Czechowicza przed Trybunałem Stanu za nadużycia Piłsudski atakuje ostro parlament.

 

13.04.

Dymisja rządu Bartla.

 

14.04.

Premierem płk Kazimierz Świtalski, zaufany oficer Piłsudskiego. Na 14 ministrów – 6 wyższymi oficerami.

 

16.05.

Powszechna Wystawa Krajowa w Poznaniu.

 

9.08.

Franciszek Żwirko i Stanisław Wigura oblecieli Europę samolotem RWD-2.

 

14.09.

PPS, PSL „Wyzwolenie”, SCh, NPR i chadecja odrzucają współpracę z BBWR i Piłsudskim. Powstaje tzw. Centrolew, mający 183 posłów (spośród 444).

 

25.09.

Prototyp myśliwca PZL P-1/I – pierwszy lot.

 

29.09.

Pierwsza w Polsce projekcja filmu dźwiękowego.

 

24.10.

Krach na giełdzie w Nowym Jorku („czarny czwartek”), początek wielkiego kryzysu na świecie.

 

31.10.

Sesja Sejmu. Piłsudski przybywa ze świtą oficerów. Prezydent Mościcki odracza sesję o 30 dni, gdy protestuje marszałek Daszyński.

 

01.12.

Demonstracje Centrolewu w całym kraju – przeciw sanacji.

 

02-03.12.

Wojewoda wołyński Henryk Józewski – tzw. program wołyński. Budowa porozumienia polsko-ukraińskiego, zaprzestanie represji policyjno-administracyjnych i sądowych wobec Ukraińców. Tworzenie samorządu ukraińskiego.

 

05.12.

W imieniu Centrolewu Mieczysław Niedziałkowski z PPS składa wniosek o wotum nieufności dla rządu K. Świtalskiego. 6.12 – Sejm uchwala wotum, 243 głosów za, 119 przeciw. Dymisja rządu.

 

17.12.

Centrolew u prezydenta Ignacego Mościckiego, rozmowy o umiarze w nowelizacji konstytucji po myśli sanacji.

 

29.12.

Kolejny rząd K. Bartla. H. Józewski – Minister Spraw Wewnetrznych, odchodzi krytykowany Sławoj-Składkowski.

 

1930

 

13.01.

Minister Spraw Zagranicznych August Zaleski przewodniczy sesji Rady Ligi Narodów w Genewie.

 

18.01.

Pod Tarnowem powstaje Państwowa Fabryka Wyrobów Azotowych. Do jej uruchomienia przyczynił się prezydent Mościcki, wybitny chemik.

 

01.02.

Stała komunikacja telefoniczna z Nowym Jorkiem.

 

7.02.

W Warszawie powstaje Ukraiński Instytut Naukowy.

 

11.03.

W Gdyni powstaje Polskie Transatlantyckie Towarzystwo Okrętowe (48% kapitał duński). Linia PTTO Gdynia – Nowy Jork i inne, także do Rio de Janeiro, Montevideo, Buenos Aires. 31.10.1934 nazwa GAL: Gdynia – Ameryka Linie Żeglugowe. Pasażerskie transatlantyki: „Kościuszko”, „Pułaski”, „Polonia”, „Chrobry”, „Piłsudski”, „Sobieski”, „Batory”. W 1938 r. – 50 tys. pasażerów.

 

17.03.

Po wotum nieufności dla 2 ministrów (Aleksandra Prystora – praca i opieka społeczna, za próbę likwidacji samorządu w Kasach Chorych, i Sławomira Czerwińskiego – wyznania religijne i oświecenie publiczne) dymisja rządu K. Bartla. Marszałek senatu J. Szymański tworzy rząd po odmowie Piłsudskiego.

Układ handlowy z Niemcami, ma zakończyć 5-letnią wojnę celną.

 

29.03.

Walery Sławek tworzy nowy rząd po rezygnacji Szymańskiego. MSW znów F. Sławoj-Składkowski.

 

05.04.

Centrolew – deklaracja o walce z „systemem dyktatury”. Hasło: nowe, uczciwe, wolne wybory.

 

11.05.

Wybory do Sejmu Śląskiego II kadencji. Sukces Niemców – 16 mandatów. Chadecja z Korfantym tylko 13, BBWR 10, PPS 4, NPR 3, komuniści 2.

 

23.05.

Prezydent odracza sesję Sejmu o 30 dni. Centrolew protestuje, trzeba zająć się kryzysem gospodarczym.

 

04.06.

Zajścia antypolskie w Kownie, stolicy Litwy, i na pograniczu. Starcie KOP z Litwinami w Olszance na Suwalszczyźnie. 16.06 znów incydent, 1 ofiara śmiertelna we wsi Mejrany w Polsce.

 

20.06.

Zamknięcie nadzwyczajnej sesji Sejmu bez żadnego posiedzenia. Centrolew wybiera Tymczasowy Komitet Wykonawczy. Przygotowuje Kongres Obrony Prawa i Wolności Ludu.

 

29.06.

Wincenty Witos w Krakowie na czele Kongresu Centrolewu. 1500 delegatów. Żądania „obalenia dyktatury” Piłsudskiego i ustąpienia prezydenta Mościckiego.

 

03.07.

Prokuratura w Krakowie – śledztwo ws. Centrolewu.

 

30.07.

Początek fali ataków oddziałów OUN na Kresach. Próba storpedowania polityki pojednania b. wojewody wołyńskiego H. Józewskiego.

 

10.08.

Otwarcie stadionu Legii w Warszawie.

 

23.08.

Dymisja rządu W. Sławka.

 

25.08.

Piłsudski premierem rządu. Wicepremierem Józef Beck. Marszałek nazywa konstytucję „konstytutą”, uniemożliwiającą zmiany w państwie. Twierdzi, że trzeba ją zmienić. Krytykuje wydawanie pieniędzy skarbowych „na wychodki partyjne”.

 

30.08.

Rozwiązanie Sejmu i Senatu, nowe wybory wyznaczone na 16 i 23.11.

 

9-10.09.

Policja na polecenie MSW Sławoj-Składkowskiego aresztuje 19 byłych posłów Centrolewu i nie tylko, w tym 6 z PPS (m.in. Adam Ciołkosz, Herman Lieberman), 2 z PSL „Piast” (W. Witos i Władysław Kiernik), 2 z PSL „Wyzwolenie” (m.in. Kazimierz Bagiński), 2 z SN (endecja), 1 z NPR (Karol Popiel), 1 z SCh, a także 5 b. posłów ukraińskich. Zawieziono ich do twierdzy w Brześciu nad Bugiem. Zarzucano im oficjalnie przestępstwa kryminalne i polityczne. Potem aresztowano ponad 60 b. posłów i senatorów.

 

14.09.

Demonstracje uliczne zwolenników Centrolewu. 2 ofiary śmiertelne w Warszawie, dziesiątki rannych. 300 aresztowanych. Zabici i ranni w Tarnowie.

 

16.09 – 30.11.

Na polecenie Piłsudskiego MSW pacyfikuje Małopolskę Wschodnią, zwalczając OUN. Aresztowano ponad 1700 osób. Metropolita greckokatolicki Lwowa Andrzej Szeptycki protestuje.

 

26.09.

Rozwiązanie Sejmu Śląskiego i aresztowanie W. Korfantego.

 

25-27.10.

Liga Morska i Kolonialna powstaje w Gdyni. Prezesem gen. Gustaw Orlicz-Dreszer.

 

16.11.

Wybory do Sejmu III kadencji. Frekwencja: 75% uprawnionych. Unieważniono prawie pół mln głosów. BWR – ponad 55% mandatów. Centrolew – 18,5%. SN – 14%. ChD – 3,5%. Mniejszości – 7,5%. KPP -1%.

 

24.11.

Początek zwalniania za kaucją więźniów z Brześcia.

 

04.12.

Dymisja rządu Piłsudskiego, ponownie rząd W. Sławka.

 

09.12.

Marszałkiem Sejmu K. Świtalski. Senatu – Władysław Raczkiewicz.

 

15.12.

3-miesięczny odpoczynek Marszałka na Maderze.

 

16.12.

Profesorowie UJ protestują w związku ze sprawą brzeską.

 

29.12.

Wypuszczeni za kaucją więźniowie brzescy oczekują na proces.

 

1931

 

27.01.

Petycja ukraińskich posłów na Sejm do Ligi Narodów w sprawie pacyfikacji w Małopolsce Wschodniej.

 

15.03.

Kongres zjednoczeniowy partii chłopskich w Warszawie. Powstaje SL – Stronnictwo Ludowe (połączenie PSL „Piast”, PSL „Wyzwolenie” i Stronnictwa Chłopskiego). Prezes Wincenty Witos.

 

Kwiecień.

Raptownie zwiększajace się bezrobocie. Obniżki płac urzędników państwowych o 15%.

 

21.04.

Dla ukończenia linii kolejowej Śląsk – Gdynia powstało Francusko-Polskie Towarzystwo Kolejowe S.A.

 

18 - 19.05.

Strajk generalny górników Zagłębia Dąbrowskiego, 5 ofiar śmiertelnych starć z policją. Cofnięcie obniżki płac.

 

24.05.

Raszyn k. Warszawy, uruchomiono radiostację ogólnopolską. Rośnie liczba abonentów PR (ponad 300 tys. w 1931 r.).

 

26.05.

Dymisja rządu W. Sławka. 27.05. Rząd A. Prystora. W czerwcu 1931 MSW objął Bronisław Pieracki.

 

29.08.

Truskawiec. W zamachu OUN ginie Tadeusz Hołówko, wiceprezes BBWR, obok H. Józewskiego zwolennik porozumienia polsko-ukraińskiego. OUN zwalcza zwolenników takiej ugody, także Ukraińców.

 

 

26.10.

Warszawa. Zaczyna się tzw. proces brzeski. Oskarżeni m.in.: Adam Ciołkosz, Adam Pragier, Herman Lieberman i Norbert Barlicki z PPS oraz Wincenty Witos, Władysław Kiernik i Kazimierz Bagiński z SL. Oskarżeni o przygotowanie zamachu w celu obalenia rządu przemocą. Ostry atak oskarżonych na sanację.

 

09.12.

Spis powszechny. Ok. 32 mln ludności II RP. Ok. 69% Polaków, 14% Ukraińców, 8,5% Żydów, 3% Białorusinów, 2,3% Niemców, 2,2% tzw. tutejszych (gł. Białorusini). Ponad 600 tys. bezrobotnych.

 

1932

 

13.01.

Wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie w procesie brzeskim. Pięć osób skazanych na 3 lata, 2 osoby na 2,5 roku, 1 uniewinniona, 1 na 2 lata, 1 na 1,5 roku. Uprawomocnienie – po dwóch rozprawach apelacyjnych. Pięciu skazanych odsiadywało wyrok (m.in. Barlicki i Ciołkosz), Witos, Kiernik i Bagiński wyemigrowali do Czechosłowacji, Lieberman i Pragier – do Francji.

 

18.02 – 17.03.

Strajk w Zagłębiu. 4 osoby giną w starciu z policją.

 

11.03.

Sejm reformuje szkolnictwo (tzw. reforma jędrzejewiczowska, Janusz Jędrzejewicz – MWRiOP). 7 klas szkoły powszechnej, 4 lata gimnazjum i „duża matura” po 11 latach nauki – prawo do studiów. Lub 5 klas szkoły powszechnej, 4 lata gimnazjum i „mała matura”, po czym 2 lata liceum i „duża matura” – 11 lat nauki i prawo do studiów. Można było zakończyć naukę na „małej maturze”. Walka z analfabetyzmem, dość wtedy powszechnym na wsi i na Kresach.

 

01.04.

Cła maksymalne na towary niemieckie, wraca „wojna celna”.

 

04.05.

Strajk chłopski na Mazowszu.

 

14.05.

Sąd Okręgowy we Lwowie skazał na śmierć Ritę Gorgonową, oskarżoną o zabójstwo córki swego chlebodawcy, sprawa była poszlakowa i b. głośna. Pożywka dla brukowców typu „IKC” („Ilustrowany Kurier Codzienny” wychodzący w Krakowie).

 

29.05.

Warszawa. W obecności prezydenta Mościckiego i Marii Skłodowskiej-Curie otwarcie Instytutu Radowego do walki z rakiem.

 

19.06.

Antwerpia. Janusz Kusociński bije rekord świata w biegu na 3 km – 8 minut i 18,8 sekundy.

 

11.07.

Ujednolicenie Kodeksu karnego przez prezydenta – rozporządzenie.

 

25.07.

Poseł polski w Moskwie Stanisław Patek i wicekomisarz SZ Nikołaj Krestinskij podpisali polsko-sowiecki pakt o nieagresji.

 

31.07 – 7.08.

Los Angeles. Na X Olimpiadzie Janusz Kusociński w biegu na 10 km i Stanisława Walasiewiczówna w biegu na 100 m wywalczyli 2 złote medale dla Polski.

 

28.08.

F. Żwirko i St. Wigura zwyciężyli w III Międzynarodowych Zawodach Samolotów Turystycznych (tzw. Challenge), na samolocie RWD-6.

 

Wrzesień.

Strajk w przemyśle naftowym. Strajki chłopskie w Łowiczu i okolicy.

 

11.09.

Cierlicko. W katastrofie lotniczej nad Śląskiem Cieszyńskim giną F. Żwirko i St. Wigura, lecący na zawody do Pragi czeskiej.

 

21.09.

Umowa polsko-włoska z firmą Fiat z Turynu. Produkcja aut osobowych i ciężarówek. M.in. powstał model samochodu o nazwie Polski Fiat 508.

 

Październik.

Rozszerzają się strajki chłopskie.

 

02.11.

Dymisja MSZ A. Zaleskiego, na jego miejsce Józef Beck.

 

1933

 

12.02.

Nowy kanclerz Niemiec Adolf Hitler mówi o polskim „korytarzu” na Pomorzu, nazywa go „hańbiącą niesprawiedliwością”. Domaga się zwrotu Pomorza Niemcom.

 

15.02.

Min. SZ Beck odpowiada Hitlerowi: „Nasz stosunek do Niemiec będzie dokładnie taki sam, jak stosunek Niemiec do Polski”. Senat WM Gdańska wypowiada Polsce umowę o wspólnej policji portowej.

 

01.03.

Kolejowa magistrala węglowa Śląsk – Gdynia oddana do użytku.

 

06.03.

Na Westerplatte przybywa transportowcem „Wilia” dodatkowa kompania piechoty polskiej – po decyzji Senatu Gdańska.

 

14.03.

Po potępieniu akcji polskiej na Westerplatte przez Zachód min. Beck zapowiada wycofanie dodatkowej kompanii z półwyspu.

 

15.03.

Sejm uchwala krytykowaną ostro ustawę o szkołach akademickich. Na jej podstawie w 1933 r. usunięto z uczelni 52 profesorów.

 

28.03.

Rząd zakazuje działalności endeckiemu OWP (Obóz Wielkiej Polski). OWP liczył wówczas 300 tys. członków.

 

01 – 02.05.

Radykalizacja PPS, walka o sprawę robotników i reformy socjalistyczne, koniec Centrolewu.

 

07 – 08.05.

Stanisław Skarżyński przelatuje nad Atlantykiem 1-miejscowym RWD-5.

 

08.05.

Ponowny wybór I. Mościckiego na prezydenta po upływie 7-letniej kadencji (Zgromadzenie Narodowe).

 

10.05.

Premierem Janusz Jędrzejewicz.

 

17-22.06.

Rzeszowskie. W starciach z policją ginie 22 chłopów.

 

15.08.

Bruksela. Jadwiga Wajsówna bije rekord świata w rzucie dyskiem kobiet – 44,19 m.

 

25.08.

Stronnictwo Ludowe wzywa do strajku chłopskiego w Małopolsce.

 

Sierpień.

Biskupin koło Żnina. Odkrycie osady kultury łużyckiej.

 

01.11.

Lotnisko warszawskie przeniesiono z Pola Mokotowskiego na Okęcie.

 

1934

 

15.01.

Józef Beck przewodniczy Radzie Ligi Narodów.

 

26.01.

Berlin. Poseł polski Józef Lipski i niemiecki MSZ Konstantin von Neurath podpisali układ o niestosowaniu przemocy na najbliższe 10 lat.

 

27.01.

Władze UNDO potępiły OUN za terror szkodliwy dla sprawy ukraińskiej w Polsce.

 

19.02 – 14.04.

Łuck. Proces 56 członków KPZU. Uniewinniono 11, pozostali – od 3 do 17 lat więzienia.

 

14.04.

Powstaje ONR (Obóz Narodowo-Radykalny) wskutek rozłamu w założonym w 1932 r. ZMN (Związek Młodych Narodowców), który przejął część członków zdelegalizowanego w 1933 r. przez sanację endeckiego OWP.

 

05.05.

Moskwa. Przedłużenia układu o nieagresji Polska – ZSRR do 31.12.1945 r. ZSRR potwierdza granice Polski z 1921 (traktat ryski).

 

13-16.06.

Joseph Goebbels, min. propagandy III Rzeszy, z wizytą w Polsce.

 

15.06.

Grzegorz Maciejko, członek Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) na ul. Foksal w Warszawie zastrzelił MinistraSpraw Wewnetrznych Bronisława Pierackiego. Zamachowiec zbiegł (zmarł w Argentynie w 1966 r.).

 

17.06.

Zarządzenie prezydenta Mościckiego – w odpowiedzi na zamach na min. Pierackiego – o utworzeniu w Berezie Kartuskiej „obozu izolacyjnego dla osób zagrażających bezpieczeństwu i porządkowi publicznemu”. Równocześnie aresztowano ok. 200 członków OUN. Skierowanie do Berezy odbywało się bez sądu – na mocy decyzji sędziego śledczego. Komendantem płk Wacław Kostek-Biernacki.

 

06-07.07.

Do Berezy, prócz OUN-owców, wysłano grupę ONR-owców.

 

10.07.

Delegalizacja ONR. Wyodrębnia się odłam faszyzujący „Falanga” z Bolesławem Piaseckim oraz bardziej umiarkowany ONR-„ABC”.

 

31.07.

Komisarycznym prezydentem Warszawy zostaje Stefan Starzyński, przedstawiciel BBWR, ekonomista,

 

29.09.

Wincenty Witos rezygnuje z przywództwa w SL, nowym wiceprezesem Stanisław Mikołajczyk.

 

1935

 

06.01.

Warszawa. Pierwszy numer pisma „Prosto z mostu”, z kręgu ONR –„ABC”. Wśród autorów K. I. Gałczyński.

 

27 – 31.01.

Hermann Göring, premier landu Prus III Rzeszy, z wizytą prywatną w Polsce. Zapewnia Piłsudskiego, że Niemcy nie porozumieją się z ZSRR ponad głową Polski.

 

10.02.

Zaostrzenie kursu antysanacyjnego w legalnym SN. Dmowski odsuwa Stanisława Strońskiego i Stanisława Rymara, zwolenników parlamentarnych metod walki o władzę.

 

06.04.

Atakowany przez sanację Wojciech Korfanty, prezes chadecji, składa prezesurę i emigruje do Czechosłowacji. Nasila się zatarg z Czechosłowacją o zatrudnienie nauczycieli polskich w Czeskim Cieszynie.

 

23.04.

Ignacy Mościcki po sygnowaniu tekstu przez Józefa Piłsudskiego podpisuje tzw. Konstytucję kwietniową. Wzrost roli prezydenta i rządu, ograniczenie znaczenia sejmu i senatu. Głosowanie powszechne w wyborach prezydenckich. Prezydent mianował premiera, ministrów (na wniosek premiera), zwoływał i rozwiązywał parlament, był zwierzchnikiem sił zbrojnych. Odpowiadał jedynie „przed Bogiem i historią”.

 

12.05.

Śmierć Józefa Piłsudskiego. 6-tygodniowa żałoba narodowa na polecenie rządu.

 

13.05.

Gen. Edward Rydz-Śmigły na czele GISZ, Tadeusz Kasprzycki min. spraw wojskowych.

 

18.05.

Pogrzeb Marszałka Piłsudskiego na Wawelu. Serce złożono w Wilnie.

 

2-4.07.

Min. Beck w Berlinie. Rozmowy z Hitlerem o odprężeniu w stosunkach wzajemnych.

 

10.07.

Rozwiązanie parlamentu III kadencji.

 

14.07.

Bojkot wyborów do Sejmu i Senatu uchwalono na kongresie Stronnictwa Ludowego. Inne partie popierają wybory (SN, PPS, NPR, chadecja).

 

08.09.

Wybory sejmowe i do senatu. Frekwencja tylko 46%. Wobec bojkotu – przygniatające „zwycięstwo” BBWR. Sejm staje się ciałem „ozdobnym”, bez politycznego znaczenia.

 

12.10.

Dymisja rządu Walerego Sławka.

 

13.10.

Rząd Mariana Zyndram-Kościałkowskiego. Interwencjonizm państwowy min E. Kwiatkowskiego – walka z kryzysem przynosi efekty, początek szybkiego rozwoju gospodarczego Polski w latach 1935-1939.

 

30.10.

W. Sławek rozwiązuje BBWR, bo „spełnił swoje zadania”.

 

01.12.

Wielki wiec chłopski w Jarosławiu, żądanie zgody na powrót emigrantów brzeskich do kraju.

 

1936

 

03.01.

Amnestia. 3,5 tys. komunistów opuszcza więzienia, 5 tys. – skrócono kary. Także działacze OUN na wolności.

 

13.01.

Proces OUN w Warszawie o zabójstwo ministra Pierackiego – wyroki. Trzej działacze OUN, w tym Stepan Bandera, skazani na karę śmierci, zamienioną w związku z amnestią na dożywocie.

 

16.02.

Początek tzw. Frontu Morges. W. Sikorski, W. Witos i J. Haller w willi I. Paderewskiego w Morges w Szwajcarii. Plan konsolidacji centrowej opozycji. Udział NPR, ChD, części ludowców. Większość SL i SN odrzuca porozumienie.

 

21.02.

W Tatrach rusza kolejka linowa z Kuźnic na Kasprowy Wierch.

 

02.03.

Wielki strajk ponad 100 tys. włókniarzy z Łódzkiego.

 

23.03.

Starcia z policją w Krakowie, ginie 8 osób – pacyfikacja strajku w zakładach gumowych „Semperit”.

 

09.04.

Dekretem prezydenta utworzono FON (Fundusz Obrony Narodowej). Do 1939 r. zebrano 1,2 mld złotych.

 

16.04.

Lwów. W starciach z policją ginie 14 robotników.

 

20.04.

Rewizja zasad pisowni polskiej. M.in. „Marja” – „Maria”. „Pierwszem” – „pierwszym” itp.

 

1.05.

Masowe demonstracje robotnicze. Walka o wspólny front PPS i KPP.

 

9.05.

Komitet Obrony Rzeczypospolitej (KOR). Na czele Mościcki i Rydz-Śmigły.

 

15.05.

Dymisja rządu Kościałkowskiego, nowy rząd F. Sławoj-Składkowskiego.

 

31.05 – 1.06.

Wielkie manifestacje chłopskie w czasie Święta Ludowego.

 

10.06.

Wicepremier E. Kwiatkowski – program gospodarczy rządu w Sejmie. 4-letni plan inwestycyjny do 1940 r. Uprzemysłowienie, rozbudowa Gdyni, przemysł zbrojeniowy, zbiorniki wodne itp.

 

30.06.

Okęcie. Oblatano prototyp bombowca P-37/I „Łoś”.

 

13.07.

Okólnik premiera, wzrost roli Rydza-Śmigłego, typowanego na nowego prezydenta w przyszłości.

 

01 – 16.08.

XI Olimpiada w Berlinie. Polacy – 3 srebrne medale i 3 medale brązowe.

 

11.11.

Rydz-Śmigły Marszałkiem Polski.

 

15.12.

Otwarcie zelektryfikowanej linii kolejowej Pruszków – Warszawa – Otwock. Do 1938 r. w węźle warszawskim zelektryfikowano ok. 150 km linii kolejowych.

 

1937

 

27.01.

Rząd przeznacza miliard zł na rzecz FON (Fundusz Obrony Narodowej) w l. 1937 – 1940.

 

31.01 – 2.02.

XXIV kongres PPS, ostatni przed wojną – hasło walki o „całkowitą zmianę ustroju i utworzenie Polskiej Rzeczypospolitej Socjalistycznej”.

 

5.02.

E. Kwiatkowski w Sejmie przedstawia plan budowy COP (Centralny Okręg Przemysłowy). Tzw. „trójkąt bezpieczeństwa”, centrum ziem polskich (w ówczesnych granicach) w widłach Wisły i Sanu oraz częściowo w Kieleckiem i Lubelskiem. Oddalenie od granic, przeludnienie wsi, tania siła robocza – argumenty wicepremiera. Inwestycje zrealizowane do 1939 r. m.in.: huta i fabryka zbrojeniowa w Stalowej Woli, wytwórnia amunicji w Kraśniku, fabryka samolotów w Mielcu, fabryka obrabiarek i silników lotniczych w Rzeszowie, fabryka kauczuku syntetycznego w Dębicy, wytwórnia celulozy w Niedomicach, zakłady chemiczne w Pustkowie, elektrownie w Rożnowie, Myczkowcach, Stalowej Woli i Mościcach, fabryki broni w Radomiu, Sanoku i Starachowicach. Do 1939 r. w COP – 55 tys. nowych miejsc pracy.

 

21.02.

Płk Adam Koc w przemówieniu radiowym przedstawia deklarację ideową OZN (Obóz Zjednoczenia Narodowego). Sanacyjny twór w duchu solidaryzmu społecznego. Nawiązanie do d. BBWR. Duchowy przywódca – zmarły w 1935 r. Marszałek Piłsudski. Część ONR „Falanga” przychylna idei „Ozonu”, jak nazwano ruch. Związek Młodej Polski – młodzieżowa przybudówka „Ozonu”, do której wstępowali i młodzi narodowcy z ONR. Ogółem w OZN do 50 tys. osób, w ZMP – do 25 tys.

 

1.03.

Uruchomiono II program Polskiego Radia.

 

1.04.

Rozporządzenie MWRiOP – rozwiązanie akademickich organizacji o charakterze politycznym, takie jak Młodzież Wszechpolska (endecka, podobna do ONR), Związek Narodowy Polskiej Młodzieży Radykalnej, komunizujący Związek Polskiej Młodzieży Demokratycznej i takiż Legion Młodych. Przyczyna oficjalna: unikanie starć między ww. i ekscesów antyżydowskich, faktyczna: dalsze podporządkowanie społeczeństwa sanacji.

 

09-11.06.

Aresztowanie i następnie stracenie w Moskwie Adolfa Warszawskiego-Warskiego rozpoczyna czystkę wśród polskich komunistów z KPP, przebywających w ZSRR, równoległą do czystek w WKP(b). w l. 1937-38 w ZSRR ginie niemal cała kadra KPP.

 

10.10.

Powstaje SP (Stronnictwo Pracy), centrowa partia na bazie chadecji, NPR i Związku Hallerczyków. Prezesem Wojciech Korfanty (na emigracji), d. szef chadecji. Faktyczny szef – Karol Popiel z d. Narodowej Partii Robotniczej (NPR). SP bazą krajową dla założonego w Szwajcarii Frontu Morges (zob. wyżej).

 

2.12.

Gen. Lucjan Żeligowski krytykuje Rydza-Śmigłego i OZN, za co zostaje pozbawiony stanowiska przewodniczącego Komisji Wojskowej Sejmu.

 

3.12.

Rada Naczelna Związku Polaków w Niemczech wzywa do powszechnego zapisywania się do Związku. Symbolem znak Rodła, stylizowany wizerunek biegu Wisły.

 

1938

 

10.01.

Adam Koc ustępuje z szefostwa OZN-u wskutek działań liberalnego skrzydła sanacji (obóz prezydencki, tzw. zamkowy, przeciwstawny twardemu obozowi belwederskiemu Marszałka Rydza-Śmigłego). Na linii „Zamek” – „Belweder” iskrzy coraz częściej.

 

12.01.

Szefem OZN gen. Stanisław Skwarczyński.

 

14.01.

Hitler zapewnia Becka w Berlinie, że prawa Polski w Gdańsku pozostaną nienaruszone.

 

02 – 25.02.

Wizyta H. Göringa w Polsce (nieoficjalna). Polowanie w Białowieży. Propozycja premiera Prus przedłużenia deklaracji o nieagresji z 1934 r.

 

10 – 11.03.

Litewska straż graniczna zabiła żołnierza KOP, zaostrzenie relacji z Litwą.

 

13 – 17.03.

Demonstracje antylitewskie w Polsce, hasła „Wodzu, prowadź nas na Kowno!”.

 

17.03.

Polska żąda od Litwy natychmiastowego nawiązania stosunków dyplomatycznych z Polską. Manifestacyjna koncentracja wojsk polskich na granicy z Litwą.

 

31.03.

Kowno (pod polską presją) i Warszawa nawiązują oficjalne stosunki, ale wrogość pozostaje (sprawa Wilna, którego przynależności do II RP nie uznawała Litwa).

 

Kwiecień.

Pierwsze bombowce PZL-P 37 „Łoś” opuszczają Państwowe Zakłady Lotnicze w Mielcu (konstrukcja inżynierów Jana Dąbrowskiego i Piotra Kubickiego). Próby armat wyprodukowanych w Zakładach Południowych w Stalowej Woli.

 

08.04.

Sejm uchwalił ustawę o ochronie imienia J. Piłsudskiego, za „uwłaczanie pamięci” Marszałka kary do 5 lat więzienia.

 

24.04.

Zebranie OZN w Katowicach, E. Kwiatkowski rzuca hasło „rewolucji ludzi dobrej woli”. Porzucić stare spory i zespolić się dla dobra kraju i jego obronności.

Koniec kwietnia. Zarząd Miejski Warszawy podjął starania w celu zainteresowania władz wojskowych budową metra w stolicy.

 

04.05.1938.

We Władysławowie otwarto port rybacki.

 

7.05.

UNDO żąda autonomii dla Ukraińców.

 

12.05.

Na Zamku (siedziba prezydenta) narada Mościckiego z Rydzem-Śmigłym, premierem Sławoj-Składkowskim, MSZ Beckiem i wicepremierem Kwiatkowskim ws. kryzysu na linii Berlin – Praga i żądań Hitlera wobec Czechosłowacji. Wzmożenia presji polskiej na rząd w Pradze ws. Zaolzia.

 

12.06.

We Lwowie powstało SD (Stronnictwo Demokratyczne). Prezes Kazimierz Michałowicz.

 

18.06.

Prezydent Warszawy Stefan Starzyński otworzył nowy gmach Muzeum Narodowego w Warszawie.

 

Czerwiec – lipiec.

Władze polskie nakazują niszczenie prawosławnych cerkwi i kaplic na Podlasiu i Chełmszczyźnie. Zniszczono 91 cerkwi i 10 kaplic. Był to odwet za działania OUN.

 

14 – 15.07.

Prochy króla Stanisława Augusta Poniatowskiego przewiezione do Polski z Leningradu, do kościoła w Wołczynie (miejsce urodzin króla).

 

21.07.

Sejm powołuje AWF (Akademia Wychowania Fizycznego im. J. Piłsudskiego) w Warszawie, przekształcając dotychczasowy CIWF (Centralny Instytut Wychowania Fizycznego).

 

16.08.

Międzynarodówka Komunistyczna w Moskwie (Komintern) rozwiązuje KPP. Jej wezwani do ZSRR przywódcy zostali straceni w l. 1937-1938. Wysłannicy Kominternu do Polski, Jakub Berman i Stanisław Radkiewicz, zlikwidowali komórki partii w II RP.

 

05.09.

OUN wznawia akcję terroru. Skutek: akcja pacyfikacyjna na Kresach południowych, zatrzymano 1,7 tys. osób, 1 tys. osądzono.

 

18.09.

Rozwiązanie sejmu i senatu, wybory wyznaczone na 6 i 13.11.1938.

 

21.09.

Nota polska do rządu w Pradze ws. Zaolzia. Żądanie oddania spornego terenu – jak Sudetów Niemcom.

 

29.09.

Konferencja w Monachium ws. losu Czechosłowacji. Ustalono m.in., że żądania Polski i Węgier ws. rewizji granicy z Czechosłowacją będą przedmiotem obrad angielsko-francusko-włosko-niemieckich, jeśli w ciągu 3 miesięcy strony nie dojdą do porozumienia.

 

30.09.

Beck twierdzi, że należy wykorzystać sytuację (Monachium) i upomnieć się o Zaolzie. Ultimatum polskie – natychmiast oddać Polsce Śląsk Zaolziański (część Śląska Cieszyńskiego).

 

02.10.

Gen. Władysław Bortnowski z Samodzielną Grupą Operacyjną „Śląsk” zajmuje Zaolzie.

 

11.10.

Dekret prezydenta Mościckiego o przyłączeniu Zaolzia do Polski.

 

24.10.

Berlin. MSZ Rzeszy Joachim von Ribbentrop przedstawia amb. Polski Józefowi Lipskiemu „plan uporządkowania wszystkich (...) punktów spornych”. Żąda: przyłączenia Gdańska do Rzeszy, autostrady eksterytorialnej i linii kolejowej przez polski „korytarz pomorski”, przystąpienia Polski do paktu antykominternowskiego, zdominowanego przez Niemcy. W zamian: dostęp do portu w Gdańsku, podobna autostrada i kolej, gwarancja przedłużenia o 25 lat paktu o niestosowaniu przemocy.

 

06.11.

Wybory do sejmu V kadencji. 67% uprawnionych. Bojkot SN, PPS i SL. Obóz Zjednoczenia Narodowego – prawie 80% mandatów. Klęska frakcji W. Sławka.

 

23.11.

Dymisja Sławoja-Składkowskiego odrzucona przez Mościckiego, rząd trwa.

 

28.11.

Obrady sejmu i senatu V kadencji. Marszałkiem sejmu Wacław Makowski. Senatu – Bogusław Miedziński, bliski współpracownik Rydza-Śmigłego.

 

02.12.

Exposé wicepremiera Kwiatkowskiego. Długofalowy program gospodarczy na 15 lat (do roku 1954). 1938-1941 produkcja gł. zbrojeniowa, 1942-45 rozbudowa systemu komunikacyjnego, 1945-48 modernizacja rolnictwa i rozwój oświaty, 1948-51 urbanizacja i uprzemysłowienie miast, 1951-54 zatarcie różnic między Polską A i B (Kresy – centrum i Wielkopolska z Pomorzem).

 

1938.

Gdynia osiągnęła 120 tys. mieszkańców, tyle co ówczesny Lublin, a port zajął pierwsze miejsce na Bałtyku (9 mln ton towarów przeładunku rocznie, 6,5 tys. jednostek zawinęło).

 

1939

 

2.01.

Zmarł Roman Dmowski, przywódca obozu Narodowej Demokracji.

 

05-06.01.

Min. Beck u Hitlera w Berchtesgaden. Hitler powtarza żądania – Gdańsk, eksterytorialna autostrada i kolej w korytarzu pomorskim, w zamian gwarancje pokojowe i hamowanie wpływów ZSRR.

 

08.01.

Narada najwyższych władz Polski – odrzucenia żądań Hitlera.

 

25-27.01.

MSZ Rzeszy Ribbentrop w Warszawie. Sugeruje mgliście, że Niemcy pomogą Polsce dotrzeć do Morza Czarnego, kosztem ZSRR – w zamian za Gdańsk.

 

19.02.

Polsko-sowiecki układ handlowy w Moskwie, klauzula najwyższego uprzywilejowania.

 

25.02 – 1.03.

Galeazzo Ciano w Warszawie. MSZ Włoch próbuje łagodzić napięcia na linii Berlin – Warszawa.

 

4.03.

Plan „Zachód”. Sztab Główny WP opracowuje plan operacyjny wojny obronnej z Niemcami. Zakończono też pracę nad analogicznym planem „Wschód” – na wypadek wojny z ZSRR.

 

15.03.

Węgry anektują Ruś Zakarpacką (wtedy w ramach Czechosłowacji) i uzyskują granicę z Polską.

 

16.03.

W związku z rozbiorem Czechosłowacji Polska uznaje niepodległą Słowację.

 

18.03.

Słowacja zgadza się na rozlokowanie wojsk niemieckich wzdłuż granicy z Polską.

 

21.03.

Po raz kolejny Ribbentrop żąda Gdańska i autostrady – kolei przez korytarz pomorski.

 

23.03.

Niemcy zajmują litewską Kłajpedę, a Polska zarządza częściową mobilizację. Powstają sztaby operacyjne „Modlin”, „Pomorze”, „Poznań”, Łódź” i „Kraków”.

 

27.03.

Premier Sławoj-Składkowski wydaje zarządzenie ws. organizacji rządu w razie wojny. Przewiduje wyjazd prezydenta i rządu w rejon Lublina.

 

28.03.

Wicepremier Kwiatkowski – rozporządzenie ws. Pożyczki Obrony Przeciwlotniczej. Powrót W. Witosa z emigracji w zlikwidowanej Czechosłowacji do kraju.

 

31.03.

Jednostronne gwarancje brytyjskie dla Polski (premier Neville Chamberlain i Józef Beck uzgodnili, Chamberlain przedłożył je w Izbie Gmin).

 

02.04.

Zagadkowe samobójstwo Walerego Sławka w Warszawie.

 

06.04.

Polsko-brytyjskie porozumienie ws. udzielenia wzajemnego wsparcia w razie zagrożenia.

 

13.04.

Gwarancje francuskie dla Polski (premier Édouard Daladier w Izbie Deputowanych).

 

28.04.

W Reichstagu Hitler wypowiada deklarację polsko-niemiecką o niestosowaniu przemocy.

 

04.05.

W paryskim dzienniku „L’Oeuvre” artykuł Czy musimy umierać za Gdańsk?

 

05.05.

Przemówienie Becka w sejmie w reakcji na mowę Hitlera z 28.04. „My w Polsce nie znamy pojęcia pokoju za wszelką cenę. Jest tylko jedna rzecz w życiu ludzi, narodów i państwa, która jest bezcenna: tą rzeczą jest honor”. Beck podkreśla, że Polska nie da się odepchnąć od Bałtyku.

 

09-11.05.

Litwa zapewnia, że zachowa „przyjazną neutralność” w razie wojny Polski z Niemcami.

 

10.05.

ZSRR zapewnia, że w razie jw. Polska może liczyć na przychylne stanowisko Moskwy.

 

19.05.

Paryż. Min. spraw wojskowych T. Kasprzycki i gen. Maurice Gamelin, szef Sztabu Generalnego armii francuskiej, podpisują protokół zobowiązujący Francję do działań zbrojnych w razie agresji III Rzeszy na Polskę.

 

17-21.07.

Brytyjscy wojskowi w Polsce. Ustalają, że Brytyjczycy zbombardują w razie wojny niemieckie cele wojskowe, a w razie niem. ataku na cele cywilne, także takie cele w Niemczech.

 

24.07.

Węgry oznajmiają, że wystąpią po stronie „Osi”, lecz „ze względów moralnych” nie zaatakują Polski.

 

02.08.

Londyn. Umowa ws. pożyczki dla Polski (ponad 8 mln funtów, tj. ok. 200 mln złotych).

 

12.08.

Sowiecki poseł w Berlinie gotów do rozmów ws. „rozwiązania kwestii polskiej”. Chodzi o rozbiór Polski i podział stref wpływów. Tego dnia w Moskwie rokowania ZSRR, Francji i W. Brytanii ws. ewentualnej pomocy Armii Czerwonej dla Europy Środkowej zagrożonej przez Niemcy (Stalin gra na dwa fronty, by zmylić Zachód). Polska (Beck, Rydz-Śmigły) przejrzała grę ZSRR, ale nie miała jasności co do sojuszu obu potęg.

 

13.08.

Druga częściowa mobilizacja alarmowa w Polsce.

 

21.08.

Stalin zaprosił Ribbentropa do Moskwy na 23.08. Zawieszenie „przykrywkowych” rokowań Moskwy z Londynem i Paryżem ws. akcji antyniemieckiej (pretekstem brak zgody Polski i Rumunii na wejście Armii Czerwonej na ich ziemie wschodnie).

 

23.08.

Pakt Ribbentrop-Mołotow w Moskwie, tajny aneks o likwidacji Polski i jej podziale m. Niemcy i ZSRR. Linia Narew – Wisła – San granicą „wpływów”. Także o zajęciu przez ZSRR Finlandii, Estonii i Łotwy – w razie sprzyjającej sytuacji. 10-letni pakt o nieagresji między ZSRR a Niemcami jako oficjalna „przykrywka”. Pakt otwierał Hitlerowi drogę do agresji na Polskę.

 

24.08.

Mobilizacja 75% armii.

 

25.08.

Układ o wzajemnej pomocy m. Polską a W. Brytanią w Londynie. Zobowiązanie Londynu do pomocy w razie agresji na Polskę. Hitler odroczył atak na Polskę („Fall Weiss”, „Plan Biały”) wyznaczony na 26 sierpnia – na 1 września. Tego dnia do Gdańska z „kurtuazyjną wizytą” wpłynął „szkolny” pancernik „Schleswig-Holstein” – z pełną obsadą i amunicją.

 

26.08.

Atak oddziału niemieckiego na Zaolziu – przeprosiny ze strony niem. (dowódca sądził, że rozpoczyna się wojna).

 

30.08.

Powszechna mobilizacja w Polsce – prezydent wyznaczył ją na 31.08. Z Gdyni do W. Brytanii wypłynęły ORP „Burza”, „Błyskawica”, „Grom” oraz – poza Bałtyk – większość Marynarki Handlowej RP.

 

31.08.

Hitler wydał dyrektywę do uderzenia na Polskę 1 września o świcie (4.45). W Berlinie delegacja sowiecka omawia szczegóły ataku na Polskę. Ambasador Józef Lipski – ostatnia rozmowa z Ribbentropem. O 20.00 w Gliwicach prowokacja niemiecka – Niemcy w polskich mundurach napadają na radiostację. Pretekst do ataku na Polskę. O 21.00 radio niemieckie przedstawiło ultimatum – WM Gdańsk do Rzeszy, oddanie (nowość) Niemcom korytarza pomorskiego aż po Grudziądz, Bydgoszcz i Toruń, plebiscyt na tym terenie wg stanu ludności z 1918 roku. Od razu dodano komentarz, że Polska odrzuciła dobrą wolę Niemiec. Także podano informacje o „polskiej napaści” na radiostację w Gliwicach i innych incydentach tego typu.