Andrzej Zamoyski

Antoni Barnaba Jabłonowski

Wydarzenia w latach 1775-1780


Wydarzenia w Rzeczypospolitej w latach 1775-1780

i kodeks Andrzeja Zamoyskiego 1776-1780

 

 1. Wydarzenia polityczne i gospodarcze lat 1775-1780

 

Pierwsze pięć lat po sejmie rozbiorowym to czas kolejnych reform, tym razem jednak w granicach dopuszczonych przez Rosję, Prusy i Austrię, oraz okres „stabilizacji” po burzliwych wydarzeniach lat 1767-1775.

 

W 1775 roku rozpoczęła działalność powołana przez sejm rozbiorowy Rada Nieustająca [RN], nowoczesny organ władzy wykonawczej przy królu, de facto pierwszy polski rząd. RN została zlikwidowana 19 stycznia 1789 r. przez Sejm Czteroletni (Wielki).

 

W roku 1775 Adam Kazimierz Czartoryski, pan na włościach i pałacu w Puławach wraz z małżonką (od 1761) Izabellą z Flemmingów, został formalnym przywódcą Familii, która od 1765 roku była skłócona z królem Stanisławem Augustem Poniatowskim. Faktycznie stery stronnictwa przejął szwagier A. K. Czartoryskiego Stanisław Lubomirski, mąż Izabelli (Elżbiety) z Czartoryskich Lubomirskiej, siostry Adama Kazimierza. Ze względu na żonę i siostrę A. K. Czartoryskiego mawiano, że Familią rządzą w zasadzie dwie Izabelle.

 

Sejm RP w roku 1775 uchwalił podniesienie stanu liczebnego wojska – koronnego i litewskiego łącznie – do 30 tysięcy etatów. Jednak nawet taka liczba była dla państw zaborczych zbyt wysoka i nie wprowadzono w życie ww. uchwały. Ponadto zniesiono obowiązek tzw. hiberny i podatek subsidium hibernale (koszty tzw. zimowych leży wojska).

 

We włączonej do Austrii Galicji zniesiono tradycyjne polskie podatki, czopowe i szelężne, ponadto w zaborze austriackim wprowadzono lokalny sejm – Stany Krajowe z siedzibą we Lwowie. Z kolei na terenie RP w roku 1775 wprowadzono stały podatek z dóbr kościelnych zwany subsidium charitativum.     

 

Rok 1776 przyniósł wiele zmian prawnych w Rzeczypospolitej i na ziemiach utraconych w I rozbiorze. Rządowi RP, czyli Radzie Nieustającej, której kompetencje ogólnie wzmocniono, przyznano prawo do ogłaszania wykładni (obowiązującej interpretacji) prawa, co dawało pole do nadużyć ze strony organu wykonawczego dokonywanych kosztem sejmu (władzy ustawodawczej). Zlikwidowano obie Komisje Wojskowe, koronną i litewską, tak niedawno ustanowione, a sprawy wojska przekazano Radzie Nieustającej. Zmniejszało to szanse na zwiększenie armii koronnej i litewskiej do stanu uchwalonego przez sejm w 1775 r. (30 tys.) i było zgodne z interesami zaborców. W roku 1776 zniesiono anachroniczne procesy o czary wraz z karą śmierci za ww. „przestępstwo” oraz zakazano stosowania tortur. Wielu niedużym miejscowościom na Litwie odebrano w 1776 r. prawa miejskie, formalnie zamieniając dawne miasteczka w wioski.

 

W 1776 roku doszło ponadto do starć między stacjonującymi w RP wojskami rosyjskimi kontrolującymi przebieg sejmików a zbrojnymi milicjami szlacheckimi. Szlachta usiłowała protestować przeciwko panoszeniu się w kraju obcych wojsk, ale bez większego skutku.

 

Rok 1777 odznaczył się spisem ludności miast Rzeczypospolitej, pierwszym takim przedsięwzięciem w kraju.

 

Następny, 1778 rok przyniósł dokooptowanie do składu Rady Nieustającej przeciwników króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, co oznaczało dalsze ograniczenie jego możliwości i pełniejsze podporządkowanie RP interesom zaborców.

 

W roku 1779 nie doszło w RP do istotnych wydarzeń wartych odnotowania w tym miejscu.

 

Antykrólewska opozycja, powołując się na zarówno rzekome, jak i prawdziwe nadużycia, doprowadziła w roku 1780 do upadku wpływowego podskarbiego nadwornego litewskiego Antoniego Tyzenhauza, stronnika Stanisława Poniatowskiego na Litwie, co przerwało podejmowane tam reformy gospodarcze, m.in. w nowoczesnych manufakturach (wczesne fabryki) oraz próby ożywienia podupadłych miasteczek w Wielkim Księstwie Litewskim. W tym samym roku 1780 Departament Policji Rady Nieustającej (tj. ówczesne ministerstwo spraw wewnętrznych) przejął zadania zlikwidowanych Komisji Szpitalnych, zajmujących się także przytułkami dla ubogich i chorych.       

  

2. Kodeks Andrzeja Zamoyskiego 1776-1780

 

Projekt (1776) i odrzucenie przez sejm (1780) Kodeksu praw autorstwa kanclerza wielkiego koronnego Andrzeja Hieronima Zamoyskiego to najważniejsze wydarzenie polityczne w RP II połowy lat 70. XVIII wieku.  

 

Na sejmie 1776 roku, pierwszym po sejmie rozbiorowym lat 1773-1775, kanclerz wielki koronny od 1764 roku i współpracownik króla Stanisława Augusta Andrzej Hieronim Zamoyski, czołowy polski reformator lat 60. i 70. XVIII wieku, przedstawił projekt nowoczesnego kodeksu praw sądowych w zakresie prawa karnego i cywilnego.

 

W roku 1778 sejm próbował – na razie bezskutecznie – odrzucić kodeks. Starała się o to opozycja antykrólewska, w tym Familia Czartoryskich – Lubomirskich, do 1765 związana z królem.

 

Sejm roku 1780 ostatecznie odrzucił kodeks Zamoyskiego, grzebiąc na osiem lat – do epoki Sejmu Wielkiego – nadzieje na jakiekolwiek pozytywne zmiany w państwie. Rozpoczynająca się dekada lat 80. XVIII wieku była czasem zmarnowanych szans i tylko ostatnie dwa lata (1788-1790), burzliwy pierwszy okres Sejmu Czteroletniego, zmieniły nieco na korzyść ten smutny obraz politycznej stagnacji i rosnącego uzależnienia niewydolnego organizmu RP od trójki zaborców – Rosji, Prus i Austrii.

 

Jedynie życie kulturalne i artystyczne w RP w latach 70. i 80. – w przeciwieństwie do życia publicznego –rozwijało się imponująco, a prądy Oświecenia w pełni dotarły wówczas nad Wisłę i Niemen, przynosząc szereg wybitnych osiągnięć i całą plejadę postaci, o których piszemy w stosownym dziale Kalendarium.

 

Materiał opracowany przez Igora Strumińskiego.

Data publikacji 07 października 2013 roku.