Stanisław August Poniatowski

Kanclerz Aleksy Bestużew

Pierwszy okres panowania Stanisława Poniatowskiego 1764-1767


Pierwszy okres panowania króla Stanisława Augusta Poniatowskiego (1764-1767) – wydarzenia polityczne i gospodarcze

 

 1. Wydarzenia polityczne bezpośrednio poprzedzające elekcję i koronację króla Stanisława Augusta Poniatowskiego (1763-1764)

 

Okres przedelekcyjny ukazuje ogromny nacisk Familii na wybór Stanisława Antoniego Poniatowskiego, w latach 1755-1758 kochanka przyszłej carycy Katarzyny II, która sprawowała rządy w Rosji od 1762 roku. Poniatowski został królem z nadania Katarzyny II i za pośrednictwem jej stronnictwa w RP, Familii, która doprowadziła do swego rodzaju zamachu stanu, byle tylko nowy król, członek Familii, zasiadł na polskim tronie.

 

W roku 1763, po śmierci Augusta III, Austria, tradycyjny obrońca status quo w RP, osłabiona wojną siedmioletnią 1756-1763, utraciła praktycznie wpływ na wybór nowego króla. Nowy elektor saski Fryderyk Krystian byłby przez habsburską cesarzową Marię Teresę mile widziany w tej roli, lecz Wiedeń nie liczył się już tak bardzo jak dawniej w grze o polski tron i wraz z Paryżem praktycznie oddał sprawę w polskie ręce. Prusy, osłabione ww. wojną, podporządkowały się decyzjom Katarzyny II i nie przeszkadzały w działaniach Familii, jej „polskiej partii” – było to de facto stronnictwo rosyjskie w RP, realizujące wówczas w pełni politykę carycy, która na króla namaściła ostatecznie swego ekskochanka. Warto dodać, że tuż po śmierci Augusta III Katarzyna II myślała o koronie dla kogoś z Familii, a pomysł z namaszczeniem akurat Stanisława A. Poniatowskiego zrodził się nieco później. W Polsce stacjonowało wprawdzie tylko 5 tysięcy wojsk rosyjskich, lecz wpływy Familii były tak wielkie i wszechobejmujące, że w zupełności to wystarczyło dla zapewnienia frakcji rosyjskiej powodzenia.

 

Dnia 17 grudnia 1763 roku zmarł nagle elektor saski Fryderyk Krystian, syn zmarłego 5 października tr. króla Augusta III. Opozycja prosaska utraciła tym samym kontrkandydata do polskiego tronu. Propaganda płynąca do Polski z Drezna, choć mało wówczas przekonująca, okazała się prorocza, wręcz utrzymana w duchu polskiego interesu narodowego. Politycy znad środkowej Łaby orzekli mianowicie, że w tej sytuacji Rosja uczyni z Rzeczypospolitej swego niewolnika, kraj całkowicie wasalny. Tak mocno krytykowanym Sasom zawdzięczamy, paradoksalnie, trafną zapowiedź losu, jaki miał czekać Polskę i Litwę! Pamiętać jednak należy, że kontynuacja rządów saskich wcale nie musiałaby oznaczać, iż słabej RP nie czekałby upadek.

 

Na początku roku 1764 Austria przystąpiła poprzez swą dyplomację (ambasador Mercy d’Argenteau) do konsolidacji sił niechętnych Familii, przy wsparciu dyplomatów francuskich – od wojny 1756-1763 stosunki Paryż-Wiedeń, po wiekach niechęci, znacznie się poprawiły. Niestety, Familia rozpuściła plotkę, iż ambasador francuski markiz de Paulmy jest kochankiem córki Henryka Brühla, Marii Amelii Mniszchowej, a kamaryla Mniszchów i jej protektor, minister Brühl, byli powszechnie w Polsce znienawidzeni. Czartoryscy i ich akolici z Familii przeszli do finalnego kontruderzenia.

 

Wiosną 1764 roku Familia postanowiła odwrócić tradycyjną kolej rzeczy przy wyborze nowego króla. Dotychczas wyglądało to przeważnie następująco: najpierw konflikt związany z elekcją, potem konfederacja, następnie nieuchronna wojna domowa, wreszcie – pacyfikacja na sejmie. Tym razem Familia zdecydowała, że trzeba zacząć od zawiązania konfederacji już przed sejmem konwokacyjnym. Opozycja tego nie przewidziała. Czartoryscy i ich sojusznicy wykorzystali w dodatku stare plany ministra Brühla z początku lat 50., które miały na celu zwołanie sejmu „pod konfederacją” i wprowadzenie tym sposobem politycznych reform. A te z kolei opracował dla Familii w latach 1762-1763 jej członek Andrzej Zamoyski.

 

Dnia 7 maja 1764 roku opozycja opuściła demonstracyjnie Warszawę, protestując przeciw samowoli Czartoryskich i obecności pod miastem wojsk rosyjskich. Liczono na storpedowanie planów Familii. Był to błąd, gdyż sejm, z inspiracji Familii, po prostu przystąpił do dzieła. Zanim protestujący się zorientowali i zaczęli wracać, uchwalono wiele reform, które opracował Andrzej Zamoyski (przedstawił je 14 maja 1764, ale ich zrąb przygotował już w latach 1762-1763). Miały powstać Komisje Skarbowe – koronna i litewska – oraz Komisja Wojskowa koronna (na razie bez litewskiej). Chciano znieść także, z inspiracji Familii, szkodliwe liberum veto, ale uzyskano przyzwolenie sejmu na głosowanie większościowe tylko w sprawach skarbowo-ekonomicznych, z wyłączeniem polityki. Część działań Familii należy więc ocenić pozytywnie, choć główny cel, wybór króla-reformatora, jednak całkowicie zależnego od Rosji, jest do dziś niezwykle kontrowersyjny.

 

W dniu 6 września 1764, cały czas „pod konfederacją”, wybrano na króla Polski Stanisława Antoniego (po elekcji zmienił drugie imię na August) Poniatowskiego, a koronacja nastąpiła 25 listopada tr., po raz pierwszy i zarazem ostatni w Warszawie, a to z powodu obecności pod stolicą wojsk rosyjskich. W starej stolicy i tradycyjnym miejscu koronacji, Krakowie, Familia i Rosja obawiały się gwałtownych protestów. Był to zatem de facto konfederacki zamach stanu.

 

 

2. Wydarzenia polityczne i gospodarcze w Rzeczypospolitej od koronacji Stanisława Augusta Poniatowskiego (25 listopada 1764) do końca 1766 roku.

 

Pierwsze trzy lata panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego to czas zakrojonych na szeroką skalę projektów reformatorskich Familii i nowego króla, które w innych okolicznościach mogłyby zmienić oblicze państwa. Przemożny wpływ carycy Katarzyny II na całość spraw polsko-litewskich pokrzyżował – zdaniem części historyków – ambitne plany jej protegowanego. W latach 1764-1766 mógł on bowiem sprawiać wrażenie, jakby zapomniał, że jest tylko rosyjską marionetką, której nie wolno posunąć się za daleko. Rok 1767 przyniósł – używając stosownej tu niejako terminologii rosyjskiej – razobłaczienie, brutalne ściągnięcie niesuwerennego monarchy z obłoków na ziemię. Wielu badaczy sądzi jednak, że pozorna suwerenność RP lat 1764-1766 była dokładnie zaplanowana w Petersburgu, a chodziło o zmylenie, identyfikację i następnie pacyfikację oburzonej zakresem zmian konserwatywnej opozycji szlacheckiej.   

 

Do końca roku 1764 przeprowadzono w Rzeczypospolitej, z inspiracji Familii i króla, wiele reform ekonomicznych, społecznych i politycznych. Zgodnie z omówionymi wyżej planami Andrzeja Zamoyskiego, od 1764 kanclerza wielkiego koronnego, już podczas konwokacji utworzono obie Komisje Skarbowe, koronną Komisję Wojskową (bez litewskiej), na terenie RP ustanowiono jeden obszar celny, zakazano posłom przysięgania na instrukcje sejmikowe i stosowania liberum veto w sprawach ekonomicznych. Wprowadzono też reformę poczty oraz inne, mniej tu istotne zmiany prawne i organizacyjne. Na sejmie koronacyjnym ujednolicono też system miar i wag w RP.

 

Bezskutecznie próbowano zlikwidować kłopotliwe jurydyki magnackie (prywatne włości wokół większych miast), które przetrwały aż do 1791 roku. Rozwiązano też działający od 1581 r. Sejm Czterech Ziem (Waad), ograniczając tym samym samorząd żydowski do niższych stopni terytorialnych (m.in. kahały). 

 

W roku 1764 Szymon Majchrowicz wydał traktat polityczny o znamiennym tytule Trwała szczęśliwość królestw albo ich smutny upadek wolnym narodom przed oczy stawione, kolejny z długiej listy XVIII-wiecznych dzieł tego typu opublikowanych w RP.

 

Rok 1765 odznaczył się próbą stworzenia przez króla własnego, niezależnego od Familii i Rosji, stronnictwa politycznego. Jeśli przyjmiemy tezę o krótkookresowej samodzielności SAP w latach 1764-1766 (patrz wyżej dwie teorie na ten temat), wówczas świadczyłoby to o jak najlepszej woli nowego monarchy odcięcia się od protektorki i Czartoryskich – lub po prostu o ogromnej naiwności 33-letniego króla (por. obrońcy SAP jak np. Andrzej Zahorski). Należy wątpić, że był to ruch zaplanowany w Petersburgu, choć bezwzględni krytycy króla (np. Jerzy Łojek) nie dopatrują się w jego działaniach żadnej dobrej woli. Skutkiem tych działań króla było odsunięcie się od niego Familii, która oczekiwała, że SAP – monarcha tymczasowy – odstąpi tron Augustowi Aleksandrowi Czartoryskiemu.

 

W ramach kolejnych reform w 1765 r. w Warszawie – a potem także w innych miastach – utworzono Komisję Dobrego Porządku, która kontynuowała prace Komisji Brukowej powołanej w 1740 r. i od 1742 r. do 1766 r. kierowanej przez marszałka wielkiego koronnego Franciszka Bielińskiego (od niego ul. Marszałkowska i założona w 1757 r. jurydyka Bielino z rynkiem w miejscu dzisiejszego placu J. H. Dąbrowskiego, obecnie centrum Warszawy). W 1765 r. powołano litewską Komisję Wojskową, uzupełniając decyzję sejmu konwokacyjnego z roku 1764. Król SAP ustanowił tr. Order Św. Stanisława, Biskupa i Męczennika. W r. 1765 przeniesiono ze skarbca na Wawelu w Krakowie do Warszawy Archiwum Koronne, po czym połączono je z Archiwum Sekretnym Warszawskim. Także ten sam rok 1765 upamiętnił się powstaniem Mennicy Warszawskiej.

 

Rok 1766 przyniósł kilka wydarzeń zapowiadającym rychłe kłopoty reformatorskiego króla i jego stronnictwa. Po pierwsze, Rosja i Prusy wyraziły sprzeciw wobec planów całkowitej likwidacji zgubnego dla RP liberum veto, co zapowiadał sejmowy projekt kanclerza Andrzeja Zamoyskiego. Po drugie, pod naciskiem Prus oraz w wyniku protestów szlachty i duchowieństwa cofnięto cło generalne dla całego obszaru RP, wprowadzone przez sejm konwokacyjny w 1764 r.

 

Inne wydarzenia 1766 roku to m.in. założenie Kompanii Manufaktur Wełnianych, jednej z pierwszych w RP spółek akcyjnych, uchwalenie przez sejm reform sądowych, likwidacja veta na sejmikach przy wyborze posłów i deputatów do trybunałów (sądów) oraz – znów zapowiadający kłopoty na szerszą skalę – brak zgody sejmu na przyznanie praw politycznych innowiercom (dysydentom). Ponadto w 1766 r. w założonej rok wcześniej Mennicy Warszawskiej rozpoczęto emisję nowych talarów opartych na srebrnej grzywnie z Kolonii nad Renem, a szefem Komisji Menniczej został reformatorski kanclerz Andrzej Zamoyski.

 

Kolejny rok, 1767, przyniósł liczne burzliwe wydarzenia polityczne, których bezpośrednie skutki potrwały do roku 1775, kiedy to nastąpiła „stabilizacja” lat 1775-1788 , przerwana z kolei epoką Sejmu Wielkiego i jego następstwami. Dlatego okres ten, czasy interwencji rosyjskiej, dwu konfederacji dysydenckich i konfederacji radomskiej, tzw. sejmu repninowskiego, porwania opozycjonistów do Kaługi, wreszcie Konfederacji Barskiej oraz I rozbioru Rzeczypospolitej wraz z sejmem rozbiorowym – zostały przedstawione w kolejnym kalendarium.  

 

Materiał opracowany przez Igora Strumińskiego.

Data publikacji 07 października 2013 roku.