Władysław II Jagiełło

Aleksander Jagiellończyk

Unia Polsko - Litewska 1386 - 1573


Ceremonia małżeństwa Jadwigi z wielkim księciem Litwy Władysława Jagiełłą, jaka miała miejsce w lutym 1386 r., a następnie koronacja Władysława II 5 marca otwierają nowy okres w dziejach narodu polskiego. Wydarzenia powyższe były następstwem unii zawartej w Krewie w 1385 r. Władysław II otworzył nową dynastię – dynastię Jagiellonów. Odtąd na króla Polski będzie wybierany kandydat, który będzie jednocześnie wielkim księciem litewskim. Była to specyficzna forma elekcji, mająca na względzie utrzymanie związku Litwy i Korony. Ostatni Jagiellon Zygmunt August, zdając sobie sprawę, iż nie pozostawi po sobie męskiego potomka, postanowił przekazać swoje prawa dziedziczne do Litwy na rzecz Korony.

Wzrost międzynarodowego prestiżu polsko – litewskiego państwa Jagiełły związany jest przede wszystkim ze zwycięstwem pod Grunwaldem. Bitwa z 15 lipca 1410 r. była jedną z największych bitew w historii średniowiecznej Europy. W bitwie tej wojska krzyżackie poniosły druzgocącą klęskę, poległa większość braci zakonnych, strona polska przejęła wszystkie chorągwie wojsk krzyżackich, kilka tysięcy jeńców oraz bogaty obóz. Niestety nie udało się wówczas rozprawić całkowicie z Zakonem Krzyżackim. Nadzieje na zupełną likwidację zakonu załamały się pod murami Malborka. Zdobycie tej twierdzy okazało się ponad siły armii polsko – litewskiej. Połączone siły polsko – litewskie jeszcze nie raz będą walczyć z Krzyżakami, podczas wojny trzynastoletniej, czy też w trakcie tzw. ostatniej wojny z zakonem. Ostatecznie przedostatni Jagiellon Zygmunt I Stary zawarł w 1525 r. w Krakowie traktat pokojowy z Albrechtem Hohenzollernem. Na jego mocy Albrecht otrzymał tytuł księcia Prus i został dziedzicznym lennikiem Korony. W związku z powyższym Albrecht Hohenzollern złożył na rynku w Krakowie pierwszy hołd pruski.

W okresie Jagiellonów odnowiony został uniwersytet w Krakowie. Duże zasługi dla uczelni przypisuje się królowej Jadwidze, a zwłaszcza jej fundacji na rzecz tego ośrodka naukowego. Wokół uniwersytetu zgromadziła się grupa intelektualistów, która już wkrótce reprezentowała państwo polskie na soborze powszechnym w Konstancji z 1414 r. Na soborze tym polscy uczeni przedstawili doktrynę naturalnego prawa narodów. Paweł Włodkowic podczas soboru rozwinął tezy ówczesnego rektora Uniwersytetu Krakowskiego – Stanisława ze Skarbmierza. Tezy te głosiły prawa pogan do suwerennego bytu państwowego, podkreślając przy tym , iż nie godzi się nawracać ich siłą i przemocą na chrześcijaństwo. Niezaprzeczalnym faktem jest, iż polska reprezentacja na soborze położyła fundamenty pod koncepcję praw człowieka, które nie mogą ulec przedawnieniu i pozostają wyższe ponad prawa władzy w państwie.

Jagiellonowie prowadzili zakrojoną na szeroką skale politykę dynastyczną. W końcu XV stulecia dynastia Jagiellonów opanowała kilka tronów sąsiednich państw. Syn króla Kazimierza Jagiellończyka – Władysław Jagiellon, objął tron czeski a następnie węgierski. Tuż przed śmiercią Kazimierz Jagiellończyk wyznaczył jako swojego następcę na Litwie kolejnego syna – Aleksandra, jednocześnie zalecił wybór na króla polskiego drugiego syna Jana Olbrachta. Król Kazimierz Jagiellończyk miał ogółem 13 dzieci, w tym 8 synów. W trakcie jego panowania pod władzą Jagiellonów znalazła się większość krajów Europy Wschodniej i Środkowej: Litwa, Polska, Węgry, Czechy ze Śląskiem a nawet Łużycami. W momencie śmierci Kazimierza Jagiellończyka wytworzyła się taka sytuacja, która mogła doprowadzić do sytemu państw zjednoczonych pod wspólną władzą na obszarze przekraczającym obszar habsburskiej monarchii austriackiej w XVIII i XIX w. Niestety synowie Kazimierza Jagiellończyka nie odziedziczyli w pełni talentów swojego ojca. W ciągu kilkunastu lat rozpadł się obszar dominiów Jagiellonów w Europie. Czechy ze Śląskiem dostały się wkrótce pod panowanie Habsburgów i wpływy niemieckie, natomiast Węgry musiały przyjąć protekcję czeską.

Okres dynastii Jagiellonów to również czas wzmożonej ekspansji w polityce zagranicznej, obfitującej w liczne wyprawy i wojny. Pod tym względem polityka Jagiellonów szła w kilku kierunkach: pierwszy kierunek to Zakon Krzyżacki. Polsce udało się odzyskać Pomorze, zawarty traktat w Toruniu w 1466 r. przyłączył do Polski większość ziem państwa zakonnego (z Gdańskiem, Elblągiem i Malborkiem). Ostatecznie strona polska rozprawiła się z Krzyżakami wspomnianym już traktatem krakowskim.

Na sejmie w Piotrkowie w 1529 r. dopełniło się ostateczne zjednoczenie Mazowsza do Korony. W 1515r. odbył się zjazd wiedeński. Uczestniczyli w nim Masymilian I, Władysław II i Zygmunt I. Podczas zjazdu cesarz zaoferował swoje pośrednictwo w zawarciu pokoju polsko – moskiewskiego. W zamian Jagiellonowie byli stroną pośredniczącą między cesarzem a jego wrogami. Wszystko to służyło jednemu celowi. Stworzeniu ligi państw chrześcijańskich przeciw Turcji. Już od roku 1509 papież zabiegał o utworzenie ligi antytureckiej. Zygmunt I nie dał się jednak do niej wciągnąć. Wyrazem czego było odnowienie przez Zygmunta rozejmu z Turcją w 1510 r.

W 1526 r. wojska tureckie wkroczyły na terytorium Węgier. Polska nie podjęła wówczas żadnych działań zbrojnych w obronie zagrożonego sąsiada. Stało się tak dlatego, iż Zygmunt I na mocy układu z 1524 r. zobowiązał się do utrzymania pokoju z Turcją. W czasie najazdu tureckiego, zginął pod Mohaczem Ludwik Jagiellończyk. Po śmierci Ludwika Ferdynand Habsburg sprytnie zdobył koronę czeską, a wraz z nią władzę na Śląsku. Na Węgrzech wskutek podwójnej elekcji doszło do wojny domowej. Zakończyła się ona podziałem państwa węgierskiego. Dla Polski oznaczało to koniec panowania Jagiellonów w Czechach i na Węgrzech. Zygmunt I i jego następca Zygmunt August nie byli już w stanie odebrać Habsburgom zdobytych tronów. W 1533 r. wbrew średniowiecznej zasadzie podziału świata na chrześcijański i pogański, dyplomacja polska podpisała wieczysty pokój z Turcją.

Okres panowania ostatnich Jagiellonów to czas napięcia zagrożenia również od strony wschodniej. W roku 1547 Ivan IV przyjął oficjalnie tytuł „cara wszystkiej Rusi”. Odtąd też głosił program odzyskania wszelkich ziem, które kiedykolwiek podlegały władzy książąt z rodu Rurykowiczów. To odbieranie „ziem ruskich” zakończone zostanie przez Katarzynę II trzecim rozbiorem Rzeczypospolitej*.

Na przełomie XV i XVI w. ukształtował się w Polsce sejm walny. Przyczyn powstania sejmu należy upatrywać w rozwoju przywilejów generalnych, które kształtowały szlachtę jako jednolity stan. Doniosłe znaczenie w tym względzie miały przywileje cerekwicko – nieszawskie, które spowodowały konieczność powstania jednolitej, centralnej reprezentacji szlachty. Sejm Polski składa się z trzech stanów sejmujących: króla, senatu i izby poselskiej. W skład senatu wchodzili biskupi, ministrowie oraz urzędnicy. Urząd senatora w Polsce był dożywotni. W skład izby poselskiej natomiast wchodzili posłowie szlacheccy, wybierani uprzedni na sejmikach. Izba ta ukształtowała się ostatecznie po uchwaleniu Konstytucji Nihil Novi – nic nowego bez nas z 1505 r. Posłów ziemskich obowiązywała instrukcja wyborcza.. Występowały różne rodzaje sejmów: zwyczajny, nadzwyczajny, konwokacyjny, koronacyjny itp. Sejm zwyczajny zwoływany był co dwa lata na 6 tygodni, miejscem obrad była Warszawa, Piotrków Trybunalski, Kraków, Lublin, Grodno.

Włoski humanista Filippo Buonaccorsi (Filip Kallimach) wychowawca synów królewskich (Kazimierza Jagiellończyka), a następnie sekretarz na dworze monarchy, miał znaczący wpływ na rozwój humanizmu w Polsce. Słynne są tzw. Rady Kallimachowe – wyznawał on bowiem zasadę silnej władzy królewskiej, owe rady skierowane były do króla Jana Olbrachta i stanowiły wykładnie jego programu politycznego. Kallimach miał znaczący wpływ na rozwój humanizmu w Polsce. Był autorem między innymi żywotów kardynała Zbigniewa Oleśnickiego, arcybiskupa Grzegorza z Sanoka i króla Władysława Warneńczyka.

Wiek Zygmuntowski, który rozpoczął się po 1506 r., stanowił odmienną epokę od poprzednich. Rozpowszechnienie słowa pisanego (w tym drukowanego) wpłynęło w istotny sposób na ukształtowanie człowieka renesansowego, otwartego na nowe prądy europejskie. Człowieka – reformatora religijnego, uczonego, myśliciela społecznego, działacza publicznego, którego dzieła nie ustępowały najwybitniejszym luminarzom zachodniej Europy.

Filippo Buonaccorsi (1437 - 1496), włoski humanista, dyplomata, pisarz polityczny. Zaangażowany w spisku na życie papieża Pawła II musiał uchodzić z Włoch. Schronił się wówczas w Polsce. Jego opiekunem został arcybiskup lwowski Grzegorz z Sanoka. Kallimach został następnie wychowawcą synów królewskich (Kazimierza Jagiellończyka), oraz sekretarzem na dworze monarchy.

Opracowane na podstawie: J. Łojek, Kalendarz Historyczny. Polemiczna historia Polski, Warszawa 1994.