Wojskowość, skarbowość, sądownictwo.


1578

Utworzenie Trybunału Koronnego rozpatrującego apelacje od sądów szlacheckich w sprawach cywilnych i karnych, co wcześniej leżało w gestii sądów królewskich. Tym ostatnim pozostawiono sprawy dotyczące dóbr królewskich i mieszczan. Trybunał rozpatrywał apelacje na przemian w Piotrkowie i Lublinie. Na jego wzór w 1581 roku powstał Trybunał Litewski.

Utworzenie Trybunału Koronnego wiązało się z ograniczaniem władzy sądowniczej króla, który utracił wpływy w sądownictwie ziemskim, rozpatrującym spory między szlachtą. Do czasu powołania Trybunału każdą sprawę w państwie mógł sądzić król w tzw. sądzie królewskim. Sąd królewski rozpatrywał też apelacje od sądów ziemskich. Trybunał Koronny powstał na skutek walki szlachty o wpływy w ramach tzw. ruchu egzekucyjnego. W Trybunale Koronnym zasiadali przedstawiciele szlachty i duchowieństwa. Deputaci szlacheccy wybierani byli na sejmikach deputackich, deputatów duchownych wybierały kapituły. Na czele Trybunału stał marszałek. Na sejmie konwokacyjnym w 1764 roku powołano Trybunał Koronny Wielkopolski i Trybunał Koronny Małopolski. Ten pierwszy  obradował w Piotrkowie, Bydgoszczy i Poznaniu, ten drugi natomiast w Lwowie i Lublinie. Jednak już w 1768 roku na sejmie repninowskim nastąpiło złączenie sądów, które obradowały w Piotrkowie, Kaliszu i Lublinie.  Kompetencje Trybunału regulowała konstytucja sejmu warszawskiego z 1578 roku.  Rozpatrywał odwołania od wyroków w sprawach cywilnych sądów ziemskich, grodzkich, podkomorskich, komisarskich i wiecowych. Orzekał w sprawach karnych właściwych dla sądów grodzkich.  Wyroki Trybunału były ostateczne i podlegały egzekucji przez sądy grodzkie. Początkowo Trybunał usprawnił funkcjonowanie sądownictwa, jednak później dały o sobie znać słabości ówczesnego wymiaru sprawiedliwości. Narastająca słabość Trybunału wynikała z obieralnego charakteru. Zasiadała w nim szlachta wybierana niekoniecznie według kompetencji, ale według klucza politycznego. Szerzyło się przekupstwo i wykorzystywanie Trybunału do celów politycznych. Trybunał coraz bardziej zależny był od magnaterii. Kryzys Trybunału nie został przełamany przez kolejne próby reform w 1616 i 1670 r. Ostatnie próba reformy nastąpiła na Sejmie Czteroletnim.

 

1578

Powołanie piechoty wybranieckiej składającej się z kmieciów wybieranych w dobrach królewskich w proporcji 1 „wybraniec” na 20 łanów. „Wybrańcy” zwolnieni zostali z pańszczyzny. Piechota wybraniecka miała przede wszystkich uczestniczyć w działaniach oblężniczych.

 

1613

Ustanowienie w Radomiu trybunału skarbowego, który miał rozstrzygać spory podatkowe. Miał prowadzić rozliczenia między poborcami podatków a wojskiem, niezadowolonym z niepłacenia żołdu.