Zygmunt III Waza

Władysław IV Waza

Hetman Jan Karol Chodkiewicz

Bitwa pod Oliwą

Wojny Polsko - Szwedzkie w XVII w.


1599

Detronizacja Zygmunta III Wazy w Szwecji. Nastąpiło zerwanie polsko-szwedzkiej unii personalnej, czego skutkiem było uwikłanie przez Wazów Rzeczypospolitej w konflikty ze Szwecją.

 

1600

Zygmunt III Waza włączył Estonię do Polski. Wywołało do reakcję Szwecji, której wojska zajęły znaczną część Inflant. Zygmunt III Waza, zdetronizowany rok wcześniej, wciągnął Rzeczpospolitą w konflikt ze Szwecją. Podłożem konfliktu była także rywalizacja o handel bałtycki.

 

1601

Wiosną Krzysztof Radziwiłł Piorun pokonał Szwedów pod Kokenhausen.  Jesienią udaną kampanię w wojnie o Inflanty przeciwko Szwedom przeprowadził Jan Zamojski.

 W dniu 28 marca wojska szwedzkie rozpoczęły oblężenie miasta Kokenhausen, bronionego przez polską załogę. Dowództwo nad oblężeniem zamku w Kokenhausen przejął syn Karola IX Wazy Carl Gyllenhielm. Na odsiecz załodze zamku ruszyło wojsko pod wodzą pułkownika Jana Sicińskiego. Po nieudanej próbie odbicia miasta z rąk Szwedów pod Kokenhausen przybyły posiłki pod dowództwem hetmana polnego litewskiego Jana Karola Chodkiewicza. Jednocześnie przybyły też posiłki szwedzkie. Naprzeciwko, pod miastem, stanęły wojska szwedzkie (5000 żołnierzy, w tym 4000 jazdy) i polskie (2900 jazdy i 300 piechoty). Bitwę rozpoczęły w dniu 23 czerwca wojska szwedzkie manewrem z lewego skrzydła. Po odparciu ataku na lewe skrzydło wojsk szwedzkich ruszyła husaria gromiąc jazdę szwedzką. Mimo to wojska szwedzkie nadal broniły się w środku, przełamane dopiero gradem pocisków z dział polskich. W bitwie zginęło ok. 2000 Szwedów i 100-200 Polaków i Litwinów. Znaczącą rolę w bitwie odegrała husaria.

 

1604

Jan Karol Chodkiewicz odniósł zwycięstwo nad Szwedami w wojnie o Inflanty pod Białym Kamieniem.

Do bitwy pod Białym Kamieniem doszło na skutek odsieczy hetmana Jana Karola Chodkiewicza załodze Białego Kamienia szturmowanego przez armię szwedzką pod dowództwem Arvida Stalarma i Hiszpana Alonzo Cacho de Canuty. Wojska polskie w liczbie 2000 żołnierzy przybyły pod miasto 25 września. Hetman Chodkiewicz zaskoczył przeciwnika atakując najsilniejszą formację armii szwedzkiej złożoną z zaciężnych Niemców pod wodzą de Canuta, znajdującą się na lewym skrzydle. Po szarży husarii oddziały niemieckie zostały rozbite. Następnie do walki ruszyła lekka jazda i piechota, wspomagana przez husarię, która miała za sobą pogrom oddziałów niemieckich. Wojska szwedzkie zostały zepchnięte na bagna. W bitwie straciły około 3000 żołnierzy. Straty wojsk polsko-litewskich sięgały 50 zabitych. Jeszcze raz, po bitwie pod Kokenhausen, sprawdził się ciężka jazda polska, będąca kluczem do sukcesów militarnych w XVII w.

 

1605, 27 września

Zwycięstwo wojsk polskich nad Szwedami pod dowództwem hetmana Chodkiewicza pod Kircholmem. Bitwa zapisała się w dziejach jako jeden z największych sukcesów wojska polskiego.  Dzięki taktyce opartej na ataku husarii udało się około czterotysięcznym oddziałom rozgromić liczące przeszło 11000 żołnierzy wojska szwedzkie. Efektowne zwycięstwo nie zostało jednak przez Rzeczpospolitą wykorzystane w wojnie o Inflanty.

Wojska szwedzkie stanęły naprzeciwko wojsk polsko-litewskich na wzgórzu, co utrudniło zadanie hetmanowi Chodkiewiczowi. Celem rozpoczęcia działań hetman upozorował odwrót, co zachęciło dowodzone przez Karola IX do ataku. Po odłączeniu się części wojsk szwedzkich hetman Chodkiewicz zaprzestał pozorowany odwrót i zaatakował wchodzące na wzgórze oddziały szwedzkie przy pomocy artylerii, piechoty i husarii. Dzięki pozorowanej ucieczce udało się rozdzielić armię szwedzką, której zaatakowane przez husarię oddziały nie mogły liczyć na pomoc. Zaatakowani Szwedzi zaczęli uciekać w bezładzie w kierunku reszty armii szwedzkiej. Husaria pod dowództwem Dąbrowy zaatakowała stojącą w odwodzie piechotę szwedzką i lekką jazdę. Karol IX w celu uzyskania czasu na przegrupowanie postanowił zaatakować prawe skrzydło wojsk polskich dowodzone przez Sapiehę. Na pomoc ruszyła husaria i lekka jazda pod wodzą rotmistrza Lackiego, które uderzyły z powodzeniem ze skrzydła na nacierających Szwedów.  W pogoni za uciekającymi oddziałami szwedzkimi wojska Lackiego dotarły na tyły armii szwedzkiej, broniącej się w Kircholmie. Po kilku godzinach obrony wojska szwedzkie rzuciły się do ucieczki w kierunku morza, gdzie oczekiwała flota wojenna. W bitwie Szwedzi stracili około 8000 żołnierzy (70% stanu armii szwedzkiej), a Polacy około 100 żołnierzy. Mimo tak spektakularnego zwycięstwa bitwa nie została wykorzystana strategicznie w wojnie o Inflanty. Zajęto tylko Rygę.

 

1627, 16 kwietnia

Wygrana bitwa dowodzonych przez Stanisława Koniecpolskiego wojsk polskich nad Szwedami pod Czarnem. Działania wojenne hetmana były możliwe dzięki uchwaleniu przez sejm odpowiednich podatków.

Kolejna wojna szwedzko – polska w latach 1625 – 1629 była fragmentem wojny trzydziestoletniej (1618-1648). Wojna trzydziestoletnia podzieliła Europę na dwa zwalczające się obozy. Przyczyn wojny trzydziestoletniej należy szukać w sytuacji politycznej i religijnej Rzeszy niemieckiej. W Rzeszy władzę zwierzchnią nad księstwami i miastami sprawowali cesarze z rodu Habsburgów. Ród ten zmierzał do przekształcenia Rzeszy w silne jednolite państwo o jednolitym – katolickim – obliczu wyznaniowym. Takiej koncepcji sprzeciwiali się protestanccy książęta rzeszy i miasta. Protestanci mieli oparcie w Holandii, Francji i Szwecji, natomiast katolicy w Hiszpanii. W ciągu 20 lat, jakie dzieliły pierwsze konflikty polsko -szwedzkie (wyprawy Gustawa Adolfa), sytuacja w armii szwedzkiej uległa poprawie. Przede wszystkim armia szwedzka posiadała liczną artylerię oraz znakomita piechotę. Dodatkowo piechota ta dysponowała dużą siłą ogniową. Wojsko Rzeczypospolitej natomiast niewiele zmieniło się przez te 20 – lat. Nadal borykano się z ustawicznym brakiem środków materialnych, wojsko było nieliczne, mniej karne, niewiele również zmienił się styl prowadzenia walki. W czasie wojny 1625-1629 inicjatywa w dalszym ciągu należała do szwedów. Gustaw Adolf niespodziewanie zajął Piławę, wymusił neutralność Prus Książęcych i w przeciągu paru tygodni zajął Braniewo, Elbląg, Tczew, Oliwę i Puck. Głównym celem szwedów był Gdańsk. Jednakże był on zbyt mocno ufortyfikowany, aby udało się go zająć nagłym atakiem. Dlatego też Gustaw Adolf rozpoczął blokadę miasta, przerwaną na czas działań poprzedzających nie rozstrzygniętą bitwę pod Gniewem. W bitwie tej wojskami polskimi dowodził Zygmunt II Waza. Wiosną 16227 r. akcja hetmana wielkiego Stanisława Koniecpolskiego doprowadziła do odzyskania Pucka po zwycięstwie pod Czarnem.

 

1627, 17 sierpnia

 Bitwa pod Tczewem, w której wojska polskie poniosły duże straty, ale nie zakończyła się sukcesem Szwedów z uwagi na ranienie króla Gustawa Adolfa.

Po zwycięstwie nad Czarnem postępy strony polskiej zostały zahamowane na skutek sprowadzenia przez Gustawa Adolfa posiłków. Bitwa pod Tczewem w 1628 r. pomimo planów szwedzkich, nie doprowadziła do zniszczenia armii polskiej. Bitwa pod Tczewem pokazała jednak, iż Szwedzi posiadają przewagę w polu. Tą przewagę udowodniły następnie utrata Brodnicy i klęska pod Górznem w zimie 1629 r.

 

1627, 28 listopad

Wygrana bitwa floty polskiej nad Szwedami pod Oliwą.  Udało się zakończyć blokadę Gdańska.

Wygrana bitwa floty polskiej nad Szwedami. Pod Oliwą. Udało się zakończyć blokadę Gdańska. Flota polska pod dowództwem admirała Arenda Dickmana złożona z 10 okrętów (w tym 179 dział, 1160 żołnierzy) i marynarzy  zaatakowała rankiem 6 okrętów szwedzkich (w tym 140 dział, 700 żołnierzy i marynarzy), blokujących Gdańsk od czerwca 1623 roku.   Podczas bitwy można było wyodrębnić dwa starcia. Pierwsze, które zapoczątkowało bitwę, było to starcie szwedzkiego okrętu admiralskiego „Tigern” z polskim okrętem admiralskim „Rycerz Święty Jerzy” i pinką „Panna Wodna”.  W drugim starciu brał udział galeon szwedzki „Solen” i okręt polski „Wodnik”. Przy pomocy fluita „Biały Lew” marynarze polscy opanowali galeon szwedzki. W tym czasie jednak galeon został wysadzony w powietrze. Widząc przewagę okrętów polskich flota szwedzka przystąpiła do ucieczki. Okręt szwedzki „Tigern” został zajęty (abordaż) i doprowadzony do bazy w Wisłoujściu. Pod koniec bitwy zginął admirał Dickman. Z punktu widzenia strategicznego bitwa nie miała dużego znaczenia poza zdjęciem blokady ekonomicznej Gdańska. Została rozpropagowana jednak w Europie jako przykład rosnącej siły polskiej floty.

 

1629,  11-12 luty

Klęska wojsk polskich w starciu ze Szwedami pod Górznem. Na skutek decyzji sejmu na pomoc wezwane zostały wojska habsburskie.

 

1629, 27 kwietnia

Wojska polskie pod dowództwem hetmana Koniecpolskiego zwyciężyły Szwedów pod Trzcianą. Ranny został król szwedzki Gustaw Adolf.

Szlachta Rzeczpospolitej bardzo odczuwała odcięcie ujścia Wisły przez Szwedów. Wraz z pogłębiającym się zastojem w handlu zbożowym rosła grupa zwolenników podjęcia radykalnych środków w walce z najazdem szwedzkim. Hasła takie były wysuwane, pomimo lęku magnaterii przed wzmocnieniem władzy centralnej. Podczas sejmu w 1629 r., Zygmunt III Waza uzyskał zgodę szlachty na uchwalenie nowych podatków, potrzebnych do prowadzenia dalszych działań wojennych. Jednocześnie król zawarł przymierze z cesarzem. Jeszcze w 1629 r. udało się hetmanowi Koniecpolskiemu przy wsparciu wojsk cesarskich przejść do działań zaczepnych. W ich trakcie strona polska odniosła duży sukces, zaskakując pod Trzcianą samego Gustawa Adolfa. Podczas bitwy pod Trzcianą Gustaw Adolf został ranny.

 

1629, 26 września

Rozejm polsko-szwedzki w Starym Targu. Porty pruskie z wyjątkiem Gdańska, Pucka i Królewca oraz Inflanty na północ od Dźwiny przypadły Szwedom. Umowa celna mocą której Szwedzi pobierali w Gdańsku od towarów tam przewożonych cło w wysokości 3,5 % ich wartości, Polacy natomiast tylko 1%.

Wobec nowych wydarzeń na renie wojny trzydziestoletniej, obie strony wyczerpane długą walką zmierzały do zawarcia pokoju. Jednocześnie protestanci Rzeszy i Francja chcieli wykorzystać Szwecję do bezpośredniej akcji przeciw cesarstwu. Krótkowzroczność natomiast strony polskiej, głównie szlachty i magnaterii, zupełne nieprzystosowanie Rzeczypospolitej do wysiłku skarbowego i wojskowego, umożliwiły Szwecji zawarcie pokoju ze strona polską w sztumskiej Wsi pod koniec 1629 r. Na jego mocy Szwedzi zatrzymywali większą część Inflant, porty pruskie bez Gdańska, Królewca i Pucka oraz prawo pobierania dużej części ceł ściąganych z handlu gdańskiego. Dzięki rozejmowi Szwecja uzyskała wolną rękę w rozgrywkach wojny trzydziestoletniej. W 1630 r. Szwedzi zajęli Pomorze Zachodnie, a w 1637 r. po śmierci księcia pomorskiego Bogusława XIV zagarnęli Pomorze Szczecińskie. Wojny polsko – szwedzkie o ujście Wisły ukazały słabość Rzeczpospolitej, jej przestarzały system organizacji państwowej oraz zacofanie w jej strukturach społecznych. Władysław IV kolejny władca Polski, panujący od 1632 r., rozpoczął przygotowania zbrojne, pragnąc odzyskać porty pruskie utracone przez Koronę. W 1634 r. utworzył flotę wojenną, powiększył stan armii lądowej, głównie oddziały „autoramentu cudzoziemskiego”. Jednocześnie rozpoczął na Helu budowę portu Władysławowo. W tym samym czasie zaangażowanie Szwedów w Niemczech, a następnie śmierć Gustawa Adolfa w bitwie pod Lützen w 1632 r. stworzyły pomyślną koniunkturę dla strony polskiej. W 1635 r. w Sztumskiej Wsi doszło do przedłużenia rozejmu na dalsze 26 lat. Szwedzi wycofali się z portów pruskich i zrezygnowali z pobierania cła gdańskiego. Na tym zakończyły się sukcesy Władysława IV w polityce bałtyckiej. Wobec obojętności szlachty, król nie mógł dalej utrzymywać i rozbudowywać floty, zmuszony był zatem ją sprzedać w 1641 r.

 

1635, 12 września

Zawarcie rozejmu polsko-szwedzkiego w Sztumskiej Wsi. Przedłużony został traktat ze Starego Targu (1629). Zgodzono się na dotychczasowe status quo. Polska odzyskała jedynie miasta pruskie u ujścia Wisły, w Inflantach zaaprobowano faktyczny stan posiadania. Rozejm był też wynikiem zabiegów dyplomacji francuskiej, holenderskiej i angielskiej w związku z trwającą wojnątrzydziestoletnią.

  

1637, 10 marca

 

Na skutek śmierci księcia pomorskiego Bogusława XIV Szwedzi zagarnęli Pomorze Szczecińskie. Rzeczpospolitej przypadły tylko ziemie lęborska i bytowska.