Ustawa sukcesyjna Bolesława Krzywoustego


 

 

VIII/ XI w.

 A1510002

Sytuacja w Europie – rozdrobnienie feudalne. We wczesnym średniowieczu rozbicie dzielnicowe dotknęło większość państw europejskich. W Hiszpanii na terenach wyzwolonych spod władzy Arabów (podbili oni Półwysep Iberyjski w początkach VIII w.) powstały odrębne królestwa chrześcijańskie. Francja już w połowie IX w. podzieliła się na księstwa, z związku z czym domena krówska sukcesywnie malała. Władcy tych księstw będący formalnie lennikami króla Francji, faktycznie mieli dużą niezależność. Cesarstwo niemieckie również składało się z wielu księstw, podległych władzy zwierzchniej cesarza – stąd nazwa Rzesza niemiecka. Tendencje odśrodkowe miały również miejsce na Węgrzech, w Czechach. W poł. XI w. do rozbicia dzielnicowego doszło na Rusi Kijowskiej. Jarosław Mądry podzielił Ruś pomiędzy swoich synów, ustanawiając władcę Kijowa księciem zwierzchnim. Walki i częste zmiany na tronie kijowskim zakończyły się w końcu upadkiem znaczenia stolicy Rusi, a cały kraj do upadku i niewoli tatarskiej. Różnica między rozbiciem dzielnicowym (rozdrobnieniem feudalnym) na zachodzie Europy i na wschodzie, sprowadza się do tego, iż na zachodzie rozbicie wynikało bezpośrednio z systemu lennego, a na wschodzie, gdzie ten system zależności nie był tak powszechny, przyczyn rozbicia należy szukać w konstrukcji patrimonium (ojcowizna).

 

 

1138

 A1510004

Testament Bolesława Krzywoustego. Wprowadzona została zasada senioratu, oznaczająca, że najstarszy z rodu – senior jako princeps będzie sprawował władzę zwierzchnią nad pozostałymi książętami.  Nastąpił podział Polski na dzielnice.

 

Kilka lat przed śmiercią, Bolesław Krzywousty na wiecu dostojników kościelnych i świeckich, doprowadził do zaprzysiężenia ustawy sukcesyjnej. Ustawa ta nazywana jest również testamentem Bolesława Krzywoustego. Ustawa sukcesyjna miała zapobiec rozpadowi państwa po śmierci Krzywoustego. Nie zachował się jednakże tekst tego dokumentu, dlatego tez istnieją trzy interpretacje testamentu.  Pierwsza z nich kładzie nacisk na zasadę senioratu. Bolesław Krzywousty w ustawie sukcesyjnej stworzył niedziedziczną dzielnicę senioralną, która miała być uposażeniem najstarszego syna. Dzielnica senioralna określana była również jako dzielnica pryncypacka lub wielkoksiążęca. Natomiast książę tej dzielnicy nazywany był wielkim księciem, seniorem, bądź pryncepsem.. Dzielnica senioralna stanowiła podstawę władzy zwierzchniej księcia nad pozostałymi dzielnicami. Pozostałe dzielnice były dziedziczne i mogły być dzielone pomiędzy potomków danego księcia. Dzielnica senioralna obejmowała ziemię krakowska , łęczycko - sieradzką, wschodnią część Wielkopolski z Gnieznem i Kaliszem i Pomorze Gdańskie. Miała ona przypaść najstarszemu synowi Władysławowi. Władysław otrzymał od ojca również Śląsk jako dzielnicę dziedziczną. Bolesław Krzywousty pozostawił pięciu synów. Bolesław Kędzierzawy otrzymał Mazowsze i Kujawy, a Mieszko (Stary) zachodnią Wielkopolskę. Henryk otrzymał ziemię sandomierską. Najmłodszy syn Kazimierz, nazywany później Sprawiedliwym, nie uzyskał żadnego uposażenia od ojca. Istotą ustawy sukcesyjnej Bolesława Krzywoustego, było to, że wprowadzał dwie władze: zwierzchnią i prowincjonalną. Władza zwierzchnia, inaczej wielkoksiążęca miała stać na straży jedności państwa i zapewniać jego trwałość. Władza natomiast prowincjonalna,  hierarchicznie niższa, przysługiwała na równi wszystkim członkom dynastii. Zgodnie z  drugą  interpretacją ustawy sukcesyjnej Bolesława Krzywoustego, dzielnica senioralna obejmowała jedynie ziemie krakowską i sandomierską. Ziemia łęczycko – siaradzka miała być natomiast zabezpieczeniem dla Salomei, wdowy po Krzywoustym i jej dwóch najmłodszych synów: Henryka I Kazimierza. Zgodnie z tą interpretacją były trzy dzielnice dziedziczne: Śląsk, Mazowsze z Kujawami i Wielkopolska. Przeciwstawna do dwóch powyższych interpretacji jest trzecia. Zakłada ona bowiem, iż dzielnice nie były dziedziczne. W ujęciu tej interpretacji dziedziczność dzielnic miała być wynikiem późniejszych walk między książętami, a zwłaszcza polityki Kazimierza Sprawiedliwego. Książęta dzielnicowi mieli być natomiast namiestnikami wielkiego księcia. Senior teoretycznie mógł ich dowolnie przenieść na inną dzielnicę. Nie ulega natomiast wątpliwości, iż przyczyny testamentu Bolesława Krzywoustego należy szukać w konstrukcji prawno – ustrojowej, jaką było patrimonium.

 

 

1177

 A1510006

Upadek zasady senioratu. Już pierwszy senior – Władysław Wygnaniec, złamał zasady testamentu Bolesława Krzywoustego. Podjął on bowiem próbę pozbawienia swoich braci udziału w rządach i pragnął wprowadzić jedynowładztwo. Po przegranej walce z juniorami, zmuszony został opuścić kraj (stąd przydomek Wygnaniec) i nigdy już do niego nie powrócił. Przebywając poza granicami starał się jednakże odzyskać tron. W tym celu skłonił cesarza Fryderyka Barbarossę do zbrojnej wyprawy na Polskę w 1157 r. Ówczesny senior Bolesław Kędzierzawy złożył wówczas hołd cesarzowi i uzyskał potwierdzenie swych praw do zwierzchnictwa. Jego następca Mieszko Stary, dążył do wzmocnienia władzy centralnej. Przysporzył sobie tym jednakże wielu wrogów i został wygnany. Wobec powyższego możni Małopolski powołali wówczas na tron krakowski Kazimierza Sprawiedliwego. Zasada senioratu została zatem złamana , a prawo do zwierzchnictwa wynikało odtąd z faktu panowania w dzielnicy senioralnej.